Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

şəkər çuğunduru

Çuğundurun növlərindən biri.

Əsasən şəkər alınmasında istifadə olunur. Ş.Ç. ikiləpəlilər sinfinin xaççiçəklilər fəsiləsinə aid olan ikiillik ot bitkisidir. İldə iki dəfə becərmək olar. Ş.Ç.-nu dirriklərdə və tarlalarda əkmək olar.

şəkər qamışı

lat. saccharum

Birləpəlilər sinfinin taxıllar fəsiləsinin daşdəyənkimilər (bulaqotu) yarımfəsiləsindən bitki cinsi.

Hündürlüyü 8 m-ə çatan çoxillik otlardır. Dünyada 5 növü (mədəni Ş.Q., yabanı Ş.Q. və s.). Ş.Q. Azərbaycanda becərilmir.

şəkərli diabet

lat. diabetes mellitus; yun. “diabetes” – “axıram”, “keçirəm”

Orqanizmdə mədəaltı vəzinin fəaliyyətinin pozulması nəticəsində insulin çatışmazlığından yaranan xronik xəstəlik.

Ş.D. zamanı qanda şəkərin miqdarı normadan (0,12%) çox olur.

şəkərsiz diabet

Endokrin sistemin xəstəliyi.

Orqanizmdə hipofiz və hipotalamusun fəaliyyətinin pozulması nəticəsində qanda vazopressin hormonunun azalmasına görə yaranır. Şiddətli yanğı – maye və su qəbulu, həmçinin normadan artıq sidik ifrazı ilə özünü göstərir.

şərti reflekslər

İnsanın və ali heyvanların ətraf mühitə həyat prosesi nəticəsində qazandığı mürəkkəb uyğunlaşma reaksiyası.

Termin kimi ilk dəfə 1903-cü ildə rus alimi İvan Petroviç Pavlov təklif edilmişdir.

şərtsiz reflekslər

İnsanın və ali heyvanların ətraf mühitin təsiri olmadan anadangəlmə malik olduqları sinir sistemi reaksiyaları.

Ş.R.-lərə asqırma, öskürmə, qida refleksləri, göz qırpma və s. aiddir.

şibyələr

lat. lichenes

Göbələk və yosun növlərinin simbioz (birgə) yaşamaqdan əmələ gəlmiş xüsusi bitki qrupu.

Ş-in geniş yayılan növlərinə – hipohimniya, maral kladoniyası (maral mamırı), İslandiya setrariyası və s. aiddir. Ş. 2 sinfə bölünür: kisəli Ş.-lər və bazidili Ş.-lər.

şimal maralı

lat. rangifer tarandus

Cütdırnaqlılar dəstəsinin gövşəyənlər yarımdəstəsinin dolubuynuzlular (marallar) fəsiləsindən məməli heyvan növü.

Bədəninin uzunluğu 2,2 metr, hündürlüyü 1,4 metr, çəkisi 220 kq-dək olur. Cütləşdikdən sonra buynuzları düşür, aprel-avqust aylarında yenisi çıxır. 2 yaşında cinsi yetkinliyə yetişir. Əsasən Avropa, Asiya və Amerikanın Şimal bölgələrində yayılmışdır. 7 aylıq boğazlıq dövründən sonra 1, bəzən isə 2 bala doğur.

şimpanze

Məməlilər sinfinin primatlar dəstəsindən insanabənzər meymunlar fəsiləsindən meymun cinsi.

Ş.-nin genetik bazası insanla 98,7% eynilik təşkil edir. Ş.-lərin boyu 1,7 m-ə çatır. Çəkisi 45-80 kq-dək olur. Beyninin həcmi insanın beyninin həcminin yarısını təşkil edir. Avropaya ilk Ş. 1641-ci ildə gətirilmişdir. Ş.-lər hər şey yeyir. Onların əsas qidasını meyvə, yarpaq, həşəratlar və böyük olmayan onurğalılar təşkil edir. Bəzi hallarda digər növ meymunları da parçalayıb yeyirlər. Ş. cinsi 2 növü əhatə edir: adi Ş. və cırtdan Ş. və ya bonabo. Ş.-lər Afrikanın ekvator boyu meşələrində yayılmışdır.

şingilə

lat. smilacaceae

Liliid yarımsinfinin zanbaqçiçəklilər sırasından birləpəli bitki fəsiləsi.

Nümayəndələri lianlardır. Ş. cinsinin Azərbaycan meşələrində  hündür Ş. növünə təsadüf olunur.

şinşillakimilər

lat. chinchillidae

Gəmiricilər dəstəsinin fəsiləsi.

Ş. 3 cinsi əhatə edir. Nümayəndələrinin vətəni Cənubi Amerikadır.

şinşillalar

lat. chinchilla

Gəmiricilər dəstəsinin sincabkimilər fəsiləsindən heyvan cinsi.

Bədəninin uzunluğu 22-38 sm-dək olur. Ş. 2 növü əhatə edir: uzunquyruq və ya sahil Ş.-ı və qısaquyruq və ya iri Ş. Vətəni cənubi Amerikada And dağı regionudur. Ş. qiymətli xəzə malikdirlər.

şirbitlər

lat. barbus

Çəkikkimilər fəsiləsindən balıq cinsi.

Azərbaycan sularında 4 növü (terek Ş., Xəzər Ş., zərdəpər və mursa) yayılmışdır. Ş.-in bir çox növləri dekorativ məqsədlə akvariumlarda bəslənilir. Ağızlarının kənarlarında 2 cüt bığı var.

şirdan

Gövşəyən məməli heyvanların mədəsinin son şöbəsi.

Gövşəyən məməli heyvanların mədələri 4 şöbəlidir – işgənbə, tor, qat-qat və Ş.

şirəli meyvə

Meyvə yanlığı şirəli olan meyvələr.

Ş.M.-lər çəyirdəkli, tumlu, giləmeyvə, qabaqmeyvə, narıncmeyvə və s. qruplara bölünür.