Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

əsl maral

Məməlilər sinfinin cütdırnaqlılar dəstəsinə aid olan növ.

Bu ad altında müxtəlif növaltı marallar birləşir. Böyük erkəklərin buynuzu 5 budaqdan çoxdur.

əsl şabalıd

lat. castanea

İkiləpəlilər sinfinin fıstıqkimilər fəsiləsindən ağac cinsi.

Hündürlüyü 30-35 m-ə çatan uzunömürlü ağaclardır. Dünyada 14 növü yayılmışdır. zərbaycan florasında 1 növü – adi şabalad yayılmışdır. Əsasən, Balakən, Zaqatala, Oğuz, Qəbələ və Böyük Qafqaz dağlarının Cənub yamaclarında yerləşən bölgələrin meşələrində 1000 m-dək yüksəkliklərdə bitir.

əsmə

lat. anemone

Qurdboğan qaymaqçiçəklilər fəsiləsindən çoxillik ot bitkisi.

Dünyada 150, Azərbaycanda isə 5 növü yayılmışdır. Adi Ə. və qaymaqçiçək Ə. zəhərli bitkilərdir.

ət milçəkləri

lat. lucilia robineau

İkiqanadlılar dəstəsinin kalliforida və sarkopadiya fəsilələrindən olan bir sıra milçəklərin ümumi adı.

Əsasən ət, cəmdək və çürümüş meyvə ilə qidalanırlar. Rənginə görə müxtəlif olurlar. Məsələn, qara cəmdək milçəkləri, göy Ə.M., boz Ə.M., yaşıl Ə.M.

ətənəlilər

Rüşeymi plasenta adlı pərdə vasitəsilə ananın qanından qida və oksigen almaqla inkişaf edən məməlilər.

ətirli sünbül

lat. antthoxanthum odaratum

Taxıllar fəsiləsinin bülbülotukimilər yarımfəsiləsindən ot bitkisi növü.

ətirşahkimilər

lat. geraniaceae

Ətirşahçiçəklilər sırasından ikiləpəli bitki fəsiləsi.

Azərbaycan florasına 4 cinsi daxildir.

ətirşah

lat. geranium

Ətirşahkimilər fəsiləsindən birillik və çoxillik ot bitkisi cinsi.

Hündürlüyü 30 sm-ə qədər olur.  Dünya florasına 400 növü daxildir. Azərbaycan ərazisində 4 cinsdə birləşən 23 növü yayılmışdır. Məsələn, qırmızı Ə., dilimli Ə., meşə Ə.-ı, adi ətirşah və s.

ətirşahçiçəklilər

lat. geraniales

İkiləpəlilər sinfindən (rozid yarımsinfi) bitki sırası.

Ə. sırasına 3 fəsilə aiddir: turşəngkimilər, ətirşahkimilər və həlməlkimilər (üzərrikkimilər).

əvəlik

lat. rumex

Qırxbuğumkimilər (əvəlikçiçəklilər) fəsiləsindən bitki cinsi.

Gövdəsinin hündürlüyü 1,5 m-ə çatan çoxillik otlardır. Azərbaycan ərazilərində yayılmış 17 növü məlumdur. Məsələn, at Ə.-i, kütyarpaq Ə., qıvrım Ə. və s.

əzələ

Toxuma növü; insan və heyvanlarda orqanizmin ayrı-ayrı üzvlərinin hərəkətini təmin edən sturukturlar.

Ə.-lər insanda və heyvanlarda skeleti və daxili orqanları əhatə edərək bir sıra mühüm fizioloji funksiyaları yerinə yetirir. Ə. quruluşuna və iş prinsipinə görə 3 qrupa bölünür: saya Ə., eninəzolaqlı Ə. və ürək Ə.

əzgən

lat. kochia

Tərəçiçəklilər fəsiləsindən birillik ot və ya yarımkol bitkisi.

Dünyada 90, Azərbaycanda 3 növü yayılmışdır.

əzgil

lat. mespilus

Gülçiçəklilər fəsiləsindən yarpağı qışda tökülən kol və ya ağac cinsi.

Hündürlüyü 4-5 m-ə qədər olur. Dünyanın müxtəlif yerlərində 2 təbii növü yayılmışdır: Adi Ə. və Yapon Ə.-i.

əzgiləbənzər vəz

Daxili sekresiya vəzisi. 

Bioloji funksiyaları: cinsiyyət orqanlarının endokrin funksiyasına tormozlayıcı təsir göstərir, sutkalıq yuxunun dərinliyi və müddətini artırır, insanın sutkalıq bioritminin yaranmasında iştirak edir; insanda həftəlik, aylıq, mövsümi və illik bioloji ritmlərin tənzimləyir, mərkəzi sinir sisteminin, o cümlədən, simpatik sinir sisteminin funksiyalarına təsir göstərir.

əzvay

Asfodelinakimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Adətən qələmlə (sürətli), bəzənsə toxumla çoxaldılan və qırmızı-sarı rəngdə gözəl çiçəklərə malik növlərə malikdir. Ə. cinsinə aid olan tikanlı Ə., sukotrin Ə.-ı, ala-bəzək Ə., əsl Ə. növlərdən Azərbaycanda geniş istifadə edilir. Ə. şirəsi bozarmış, qurumuş, tökülən saçlar üçün olduqca faydalıdır. Həmçinin Ə. şirəsinin bal ilə qatqısından ciyər və mədə-bağırsaq xəstəliklərinin müalicəsində istifadə edilir.