Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

beyin

İnsan və onurğalı heyvanlarda mərkəzi sinir sisteminin kəllə boşluğunda yerləşən əsas hissəsi.

Müxtəlif funksiyalar üzrə ixtisaslaşmış şöbələrə bölünür. Yalnız insanda B. həm də təfəkkür və nitq mərkəzidir. Ali sinir fəaliyyəti B. vasitəsilə tənzimlənir.

beyin qişaları

Baş beyni və onurğa beynini örtən birləşdirici toxumadan ibarət qat.

Xarici sərt qişa, hörümçək toruna bənzər orta qişa və daxili yumuşaq (damarlı) qişa vardır.

beyincik

Hərəkəti koordinasiya edən beyin şöbəsi.

Üzəri qırışlıdır. Arxa kəllə çuxurunda uzunsov beynin və beyin körpüsünün arxasında yerləşir. Digər funksiyaları: müvazinəti və əzələ tonusunu tənzim etmək. Balıqlarda, quşlarda və məməlilərdə yaxşı, suda-quruda yaşayanlarda isə pis inkişaf etmişdir.

bəbir

lat. felis pardus

Pişikkimilər fəsiləsindən yırtıcı məməli heyvan.

“Qaplan” adı ilə də tanınır. Bədəninin uzunluğu 1 m-ə, çəkisi isə 75 kq-a qədər olur. Ətraf əzələləri qüvvətli, xəzi sıx, yumşaq; rəngi sarı, yaxud kürən olmaqla qara xallıdır.

bədrənc

lat. melissa

Dodaqçiçəklilər fəsiləsindən bitki cinsi.

Çoxillik otdur. Çiçəkləri xırda ikidodaqlıdır. Meyvəsi 4 bölümlü fındıqcadır. Azərbaycanda bir növü var. Çiçəkləri açıq-sarı, ağ və ya çəhrayı olur. Yarpağında və zoğlarının ucunda limon iyi verən efir yağları hazırlanır.

bənövşə fəsiləsi

lat. vidaceae

İkiləpəlilər sinfindən bitki fəsiləsi.

Ot, kol və bəziləri ağac bitkiləridir. Birillik və çoxillik olurlar. Yarpaqları növbə ilə düzülür. İkicinsli çiçəkləri tək-tək, yaxud qruplarda yerləşir. Çiçək üzvlərinin sayı 5-dir. Meyvələri açılan qutucuqdur. Dünya üzrə 850 növündən, 22-si Azərbaycanda yayılmışdır. Dekorativ bağçılıqda, ətriyyatda və əczaçılıqda istifadə edilən növləri vardır.

bəzgək

lat. tetrax tetrax

Doydaqlar fəsiləsinin bir növü.

Uzunluğu təqribən 43-50 sm, çəkisi 0,6-1 kq-dır. Lələkləri bel tərəfdən tünd-qonur, çilli və zolaqlı, qarnının altı ağdır. Kürtyatma zamanı yerdəki yuvasına 3-5 yumurta qoyur. Ov quşudur. Azaldığı üçün mühafizə edilir.

bəlğəmotu

lat. althaea

Əmənköməcikimilər fəsiləsindən bitki cinsi.

Hündürlüyü 1-2,5 m-ə çatan birillik və çoxillik otlardır. Dünyada 60-dək, Azərbaycanda isə 8 növü (aptek B., çəhrayı B., çətənəyarpaq B., kələ-kötür tüklü B. və b.) yayılmışdır.

bigəvər

lat. ruscus

Qulançar fəsiləsindən bitki cinsi.

Geofitdir. Həmişəyaşıl, ikievli, yaxşı budaqlanan, giləmeyvəli və sürünən kökümsovlu kollardır. Yarpaqları xırdadır. Azərbaycanda hirkan B.-i bitir. Bütün növləri dekorativ bitkilərdir.

bığcıq

1. zoo. Buğumayaqlı heyvanların başında lamisə (toxunma) və qoxubilmə orqanı.

Sap, qıl, təsbeh, çomaq və daraq şəklində olur.

2. bot. Lianlarda (dırmaşan və sarmaşan bitkilər) dayağa istinad etmək üçün sapşəkilli orqan.

B. zoğ və yarpağın şəkildəyişməsi kimi bitkilərdə həm də çoxalma orqanı ola bilər.

bığcıqsızlar

lat. protura

İlk qanadsız həşəratlar dəstəsi.

200-dən çox növü məlumdur. Uzunluğu 0,5-2 mm-dir. Qanadı, gözü, bığcığı olmur. Önə doğru  yönələn birinci cüt ətraflar lamisə orqanına çevrilmişdir. İsti iqlimli ərazilərdə ağac qabığı altında və rütubətli yerlərdə yaşayır.

bığlıcalar

lat. barbus

Çəkikkimilər fəsiləsindən balıq cinsi.

Azərbaycan sularında 4 növü (terek şirbiti, Xəzər şirbiti, zərdəpər və mursa) yayılmışdır. B.-ın bir çox növləri dekorativ məqsədlə akvariumlarda bəslənilir. Ağızlarının kənarlarında 2 cüt bığı olduğuna görə cinsin adı burdan götürülmüşdür.

bildirçin

lat. coturnix

Qırqovullar fəsiləsindən quş növü.

Bədəninin uzunluğu 16-20 sm, çəkisi 80-145 q-dır. Beli qonur, tünd və açıq xallarla örtülüdür. Azərbaycanda geniş ərazilərdə yayılmışdır. Köçəri ov quşudur. Yumurtaları insan orqanizmi üçün çox faydalıdır.

binar nomenklatura

yun. “bi” – iki

Bioloji növləri ikiqat latın adları ilə adlandırma.

İlk dəfə K.Linney tərəfindən təklif edilmiş, sələfləri tərəfindən sistemləşdirilmişdir. B.N. bitki və heyvanların təsnifatlandırılmasını çox asanlaşdırır. İkiqat latın adlarında birinci söz cinsin, ikinci söz isə növün adını müəyyən edir. Azərbaycanca tərcüməsində isə əksinə – birinci söz növün, ikinci söz isə cinsin adını göstərir. Asparagus verticullatus (topayarpaq qulançar), Asparagus officinalis (dərman qulançarı) B.N. adlandırmalarında Asparagus (qulançar) cinsin adıdır.

biocoğrafiya

Yer kürəsində biosenozların yayılma qanunauyğunluqlarını öyrənir.

B. orqanizmlər coğrafiyası, bitki örtüyü və heyvanlar aləmi coğrafiyası bölmələrini birləşdirir.