Coğrafiya terminləri lüğəti

Günəşin üfüq xəttindən aşağıda olub görünmədiyi müddət.

G.-nin uzunluğu yalnız ekvator üzərində həmişə gündüzə bərabərdir (12 saat). Ekvatorla qütblər arasında isə G.-nin uzunluğu fəsillərdən və məntəqənin coğrafi enliyindən, Yerin fırlanma oxunun onun orbit müstəvisinə nisbətən meyillilik dərəcəsindən asılıdır. Ən davamlı G. qütblərdə (6 aya kimi) olur. İldə 2 dəfə (21 mart və 23 sentyabrda) bütün enliklərdə G. ilə gündüz bərabərləşir. Azərbaycanın yerləşdiyi Şimal yarımkürəsində ən qısa G. iyunun 22-nə (Bakıda – 8 saat 53 dəqiqə), ən uzun G. dekabrın 22-nə (Bakıda 14 saat 46 dəqiqə) təsadüf edir.

Həmçinin bax:

• qütb gecəsi
• gündüz

İl ərzində iki dəfə G.-G.B. olur: yaz G.-G.B. (21 mart) və payız G.-G.B. (23 sentyabr). Bu vaxt günəş ekvator üzərində zenitdə görünür.

Həmçinin bax:

• ilin fəsilləri

Xəritədə təsvir etmək üçün coğrafi obyektlərin, onların əsas xüsusiyyətlərinin seçilib ümumiləşdirilməsi.

G. xəritənin tərtib olunduğu miqyasdan asılıdır. Böyük miqyaslı xəritələrdə (1:250 000, 1:500 000) G. az, kiçik miqyaslı xəritələrdə isə (1: 2 000 000, 1:22 000 000) çox olur. Xəritələrdə G. artdıqca dəqiqlik azalır.

Süxurların, geoloji struktur və törəmələrin (mineralların, faydalı qazıntıların və s.) mənşəyi.

G.-in öyrənilməsi təbiətdə gedən geoloji proseslərin mahiyyətini dərk etmək, gələcək prosesləri proqnozlaşdırmaq imkanı verir.

Mürəkkəb sözlərin Yerə, Yer kürəsinə, Yer qabığına aidlik bildirən tərkib hissəsi; məs.: geologiya, geosfer, geodeziya və s.

Geosinklinal ərazi daxilində Yer səthinin qalxan sahəsi.

G. terminini elmə 1873-cü ildə amerikalı geoloq Ceyms Dana daxil edib. G.-ın uzunluğu yüz km-lə, eni on km-lərlə olur. Müasir G.-a Kuril adaları qövsünü, qədim G.-a isə Ural dağlarında Uraltau silsiləsini misal göstərmək olar.

Yerin quru sahəsinin biosfer qatı.

G. iki hissədən ibarətdir: terrabiosfer – yerüstü həyat; litobiosfer – yeraltı həyat. Terrabiosferin ali orqanizmlərin yaşaması mümkün olmayan yüksək dağlıq hissəsində xüsusi həyat zonası (eol zonası) başlayır. Litobiosferin dərin qatlarında isə iki nəzəri həyat səddi mövcuddur: 100°C izotermi (bu səviyyədən aşağı normal atmosfer təzyiqində su qaynayır) və 460°C izotermi (bu səviyyədən aşağı su istənilən təzyiqdə qaynayır).

G. iki sahəyə ayrılır: ali və ibtidai. Ali G. nəzəri problemlərlə, Yerin formasını, qravitasiya sahəsini, Yer səthində nöqtələrin vahid sistemdə dəqiq koordinatlarını öyrənməklə, ibtidai G. isə ayrı-ayrı real əraziləri tədqiq etməklə məşğuldur. Eyni zamanda G. bir neçə bölmədən ibarətdir: topoqrafiya, fototopoqrafiya, tətbiqi (mühəndisi) G. və s.

Bax: landşaft ekologiyası.

1. Yerin bərk səthinin və daxili qatlarının (nüvə, mantiya və s.) fizikası.

2. hidrofizika (Dünya okeanının, buzlaqların, yeraltı suların fizikası).

3. atmosfer fizikası (meteorologiya, iqlimşünaslıq, aeronomiya).

Həmçinin bax:

• geofiziki amil

G.A.-lərə bütövlüklə planetin kütləsi, öz oxu ətrafında fırlanma sürəti, maqnit sahəsi kimi ümumi göstəricilərdən tutmuş konkret sahədə radiasiyanın səviyyəsinə qədər ən müxtəlif kəmiyyət və keyfiyyət xarakteristikaları daxildir.

Həmçinin bax:

• geofizika

Geologiya elmində Yerin geoloji yaşının bilavasitə hesablanması və geoloji vaxtlara bölgüsü ilə məşğul olan xüsusi bölmə.

Nisbi və mütləq G.-ya bölünür. Nisbi G. stratiqrafiyaya əsaslanaraq, eyni zamanda paleontoloji üsuldan və süxur laylarının yatım ardıcıllığı prinsipindən (Steno qanunu) istifadə edərək hansı layın (laylar qrupunun) daha qədim, ya cavan olduğunu, onların nisbi yaşını müəyyən edir. Lakin nisbi G. geoxronoloji bölgülərin davamiyyəti haqqında məlumat vermir. Mütləq G. isə geokimya elminin metodlarına əsaslanaraq və elementlərin radioaktiv parçalanması qanunauyğunluqlarından istifadə edərək süxurların, geoloji dövrdə baş vermiş tektonik hadisələrin mütləq yaşını müəyyənləşdirir. Bu araşdırmalara görə, Yer qabığının ən qədim süxurlarının yaşı 3,5 mlrd. ildən artıq deyil, Yer planetinin ümumi yaşı isə 4,5-4,6 mlrd. ilə bərabərdir.

Həmçinin bax:

• geoxronoloji cədvəl

Bax: geoxronoloji cədvəl.

Bu cədvəldə planetin 4,6 mlrd. illik geoloji inkişaf mərhələsi iki ən böyük hissəyə – eona (Kriptozoy və Fanerozoy), eonlar –  eralara (Arxey, Proterozoy, Heyden, Paleozoy, Mezozoy, Kaynozoy), eralar isə dövrlərə bölünür. Bu geoloji bölgülər bir-birindən baş verən mühüm geoloji hadisələrin xarakterinə və canlı orqanizmlərin inkişaf xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Daha qədim Arxey və Proterozoy eralarında dövr bölgüsü yoxdur. Paleozoy erası 6 (Kembri, Ordovik, Silur, Devon, Perm, Karbon), Mezozoy erası 3 (Trias, Yura, Təbaşir), Kaynozoy erası 3 (Paleogen, Neogen və Antropogen) dövrə bölünür. G.C.-ə əsasən, planetin geoloji yaşı 4,5-4,6 milyard ildir.

Həmçinin bax:

• geoxronologiya

Bax: geoxronoloji cədvəl.