Dictionaries
Tarix terminləri lüğəti
prokonsul
lat. pro – yerinə + consul – konsul
Qədim Romada dövlət vəzifəsi.
Öncə Romanın hüdudlarından kənarda hərbi tapşırıqları yerinə yetirən şəxslər P. adlandırılıb. Daha sonra provinsiyalarda ali məhkəmə, inzibati və hərbi hakimiyyəti həyata keçirən canişinlərə P. deyilib. E.ə. 27-ci ildən isə P.-lar, əsasən, senat provinsiyalarını, yəni canişini senat tərəfindən təyin olunan vilayətləri və ölkələri idarə ediblər. Onlara 1 il müddətinə müvafiq səlahiyyətlər verilib.
Tarix terminləri lüğətiprogimnaziya
lat. pro – əvəzinə, yerinə + yun. gymnasion – gimnastik hərəkətlər üçün zal, idman zalı
Rusiya imperiyasında gimnaziyanın 4 aşağı sinfinə uyğun gələn 4 illik təhsil müəssisəsi.
İlk P. 1864-cü ildə təsis olunub. XX əsrin əvvəlində isə Rusiyada 200-dən artıq belə təhsil müəssisəsi (oğlanlar üçün P.-lar, qızlar üçün P.-lar, hərbi P.-lar) fəaliyyət göstərib.
Tarix terminləri lüğətipristav
rus. приставить – nəzarət üçün yanına qoymaq
1. Rusiyada XVI əsr – XVIII əsrin əvvəlində nəyəsə, yaxud kiməsə nəzarət, habelə müşahidə məqsədilə təyin olunmuş vəzifəli şəxs.
2. Rusiya imperiyasında 1917-ci ilədək kiçik inzibati vahidlərin polis rəisi.
Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra burada da P.-lar fəaliyyət göstərib.
Tarix terminləri lüğətiprinsipat
lat. principatus < princeps – birinci, baş
Qədim Romada imperiyanın erkən dövrü üçün xarakterik olan monarxiyanın spesifik formasına tarixi ədəbiyyatda verilmiş ad.
Bir sıra respublika qurumlarının formal olaraq saxlanması, habelə imperatorun prinseps adlandırılması P.-ın ən səciyyəvi cəhətləridir. P. sistemi imperator Avqustun dövründə (e.ə. I əsrin sonu) formalaşmağa başlayıb. Avqust və onun xələfləri bütün mülki və hərbi hakimiyyəti öz əllərində cəmləşdiriblər. Senat, komitsiyalar (xalq yığıncaqları), magistraturalar və respublika quruluşu üçün xarakterik olan digər qurumlar fəaliyyətlərini davam etdirsə də, onların siyasi əhəmiyyəti heçə enib. Bu qurumların fəaliyyəti prinseps tərəfindən nizamlanıb.
Tarix terminləri lüğətiprinseps
lat. princeps – birinci, baş
Qədim Romada senatorların siyahısında birinci şəxs.
Rəsmən P.-lərə xüsusi imtiyaz və səlahiyyətlər verilməyib, lakin respublika dövründə onlardan bəziləri böyük nüfuza və siyasi proseslərə həlledici təsir imkanına malik olublar. İmperiya dövründə isə e.ə. I əsrin sonundan etibarən “Senatın P.-i” termini monarx hakimiyyətinin daşıyıcısı anlamında işlədilməyə başlanıb. Yəni bu titulu Roma imperatoru özü daşıyıb.
See also:
Tarix terminləri lüğətiprimatlar
lat. primates, fr. primat – birinci, ilk
Meymun və insanın daxil olduğu plasentalı məməlilərin ən inkişaf etmiş dəstələrindən biri.
Ətraflarının beşbarmaqlı olması, baş barmağın yaxşı inkişaf etməsi, dik yerimək bacarığı, mükəmməl eşitmə və görmə qabiliyyəti, beyinin böyük həcmi və yüksək intellekt P.-ı digər məməlilərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdir. Bu xüsusiyyətlər zəif formada özünü primitiv P.-da (yarımmeymunlarda) da büruzə verib, ali P.-da isə (meymunlar və insanda) yaxşı inkişaf edib.
Tarix terminləri lüğətiprikazlar
rus. приказ – əmr, göstəriş
XVI–XVIII əsrin əvvəllərində Rusiyada mərkəzi idarəçilik orqanları.
Bu orqanlar bilavasitə çara və Boyar dumasına tabe olub. Mürəkkəb və bürokratik idarə aparatı olan P.-a geniş səlahiyyətlər verilib. 1719-cu ildə onlar kollegiyalarla əvəzlənib.
Tarix terminləri lüğətiprezincantrop
lat. prae – əvvəl + ər. Zinc – əski ərəb dilində Şərqi Afrikanın adı + yun. anthropos – insan
Hominidlərin təqribən 2 milyon il əvvələ aid edilən nümayəndəsinin şərti adı.
P.-un qalıqları 1960-cı ildə antropoloq L.Liki tərəfindən Olduvay dərəsində (Tanzaniya) aşkarlanıb. Bu qalıqlar zincantropdan daha qədim layda tapıldığı üçün belə adlandırılıb. Əksər alimlər P.-u ən erkən Daş dövrü mədəniyyətinin yaradıcısı və Homo habilis-in ən qədim nümayəndəsi hesab edirlər, lakin bəzi tədqiqatçılar bu fikirlə razılaşmırlar. Onlar P.-un Homo habilis-ə deyil, avstralopiteklərə aid olduğunu göstərirlər.
Tarix terminləri lüğətiprezident
lat. praesidens – hərfi mənası: öndə oturan, başda oturan
1. Respublika formalı ölkələrdə dövlət başçısı.
Parlamentli respublikalarda (İtaliya, Almaniya, Hindistan, Livan) P. konstitusiya ilə müəyyən olunmuş müddətə parlamentin özü və ya onun tərkib hissəsi olan kollegiya tərəfindən seçilir. Prezidentli respublikalarda isə dövlət başçısı birbaşa (Fransa, Rusiya, Azərbaycan, Ukrayna), yaxud dolayı (ABŞ, Argentina) ümumxalq seçkiləri yolu ilə bu vəzifəyə gəlir, onun əlində daha geniş səlahiyyətlər cəmlənir.
2. Bir sıra ictimai, beynəlxalq, elmi və s. təşkilatlarda, idarələrdə seçkili rəhbər; məs.: Elmlər Akademiyasının P.-i, futbol klubunun P.-i.
Tarix terminləri lüğətipuritanlar
ing. Puritans < lat. puritas – təmizlik
XVI əsrin II yarısı – XVII əsrin I yarısında kalvinizm ardıcıllarına İngiltərə və Şotlandiyada verilən ad.
Reformasiyanın İngiltərədəki nəticələrindən narazı olan P. yepiskopların seçkili ağsaqqallarla (presviterlərlə) əvəzlənməsi, qiymətli əşyaların kilsələrdən kənarlaşdırılması, dini mərasimlərin sadələşdirilməsi və katolisizm qalıqlarından təmizlənməsi tələbləri ilə çıxış ediblər və buna görə də belə adlandırılıblar. Əvvəlcə rəsmi Anqlikan kilsəsi çərçivəsində fəaliyyət göstərən P. XVI əsrin 70–80-ci illərindən presviterlər başda olmaqla öz müstəqil dini icmalarını yaratmağa başlayıblar və Anqlikan kilsəsi ilə bütün əlaqələri kəsiblər. Lakin sonradan hökumətin sərt təqibləri ilə üzləşdikləri üçün P.-ın xeyli hissəsi ölkəni tərk edərək Avropa ölkələrinə (əsasən, Niderlanda) və Şimali Amerikadakı ingilis müstəmləkələrinə köçməli olub.
Tarix terminləri lüğətipul
Ümumi ekvivalent; bütün digər əmtəələrin dəyərinin ümumi ekvivalent forması.
P.-un əsas funksiyası onun dəyər ölçüsü rolunu oynamasından ibarətdir. P. həmçinin tədavül vasitəsi kimi də işlədilir, yəni bütün digər məhsulları əldə etmək imkanı verir. P. eləcə də yığım və ödəmə vasitəsidir. Metal (sikkə) və kağız (əsginas) P.-lar olur. İlk əsginasların X əsrdə Çində yarandığı ehtimal edilir.
Tarix terminləri lüğətipud
lat. pondus – çəki
Keçmişdə Ukrayna, Belarus və Rusiyada geniş yayılmış kütlə (çəki) vahidi.
1 P. təqr. 16,38 kq-a bərabər olub. XIX əsrin əvvəlində Cənubi Qafqazın Rusiya tərəfindən işğalından sonra həmin vahid Azərbaycanda da işlədilib və 1924-cü ildə digər köhnə rus ölçü vahidləri ilə bərabər bütün SSRİ-də ləğv edilib.
Tarix terminləri lüğətipublikanlar
lat. publicani < publicum – dövlət əmlakı
Qədim Romada dövlət əmlakının (torpaq, mədən, duz yataqları və s.) istismarını hərrac yolu ilə iltizama götürmüş şəxslər.
Həmin şəxslər dövlət vergilərinin yığılması, eləcə də müəyyən ictimai binaların inşası və təchizatı hüququnu da eyni üsulla əldə ediblər. İmperiya dövründən (I əsrdən) başlayaraq P.-ın fəaliyyəti məhdudlaşdırılıb, vergilərin yığılması isə dövlət nümayəndələrinə tapşırılıb.
Tarix terminləri lüğətipşavlar
Gürcülərin etnoqrafik qrupu.
P. gürcü dilinin pşav dialektində danışırlar, Gürcüstanın Duşeti rayonunda, Araqvi çayı hövzəsində yaşayırlar. Onların bir hissəsi isə ölkənin şərq bölgələrində, ilk növbədə, Pankisi dərəsində məskunlaşıb. Yaxın keçmişədək P. bir sıra mədəni-məişət xüsusiyyətlərinə və həyat tərzlərinə görə gürcülərdən fərqləniblər, əsasən, özlərinin gözəl yun məmulatları (xurcun, yun corab və s.) ilə tanınıblar. Bəzi ehtimallara görə, P.-ın əcdadları çeçenlərin Peşxoy nəslindən olublar.
Tarix terminləri lüğəti