Tarix terminləri lüğəti

bəngüdaşlar

əski türk. – əbədi, sonsuz

Türk xalqlarında xaqanlara və dövlətin aparıcı şəxslərinə onların ölümündən sonra adlarını əbədiləşdirmək üçün qoyulan abidə, monument, sonsuz həyat simvolu.

Belə abidələrin yaradılması göytürklərdə ənənə halını alıb. B.-ın üzərində, əsasən, xaqanların əhaliyə, gələcək nəsillərə göstərişləri, onlara təlqin etmək istədikləri davranış qaydaları əks olunub. Həmin monumentlərin əbədi olaraq qalacağına və türklərin dünya durduqca dahi rəhbərlərin sözlərindən ibrət götürəcəklərinə inandıqları üçün qədim insanlar onlara B. adı veriblər. Bunlardan ən məşhurları Bilgə xaqana, Kültiginə və Tonyukuqa qoyulan B. hesab olunur. Göytürklərdən sonra uyğurlar bu ənənəni davam etdiriblər. B. türk xalqlarının VII–XI əsrlərə aid qədim abidələri sayılır, onlara «bengidaşlar», «mengüdaşlar» da deyilir.

bərid

Ərəb xilafətində müxtəlif ərazilərlə paytaxt arasında əlaqə saxlamaq məqsədilə yaradılmış “rabitə mərkəzi”, poçt dayanacağı.

bərzigər

fars. – əkinçi, kəndli

Orta əsrlərdə Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda torpaqsız, yaxud aztorpaqlı icarədar kəndli.

B. feodalın torpağını icarəyə götürdükdə toplanan məhsul 3 hissəyə (dövlət, torpaq sahibi və icarədar arasında) bölünüb. B.-lər bəzən feodalların icarələdikləri dövlət torpaqlarında da işləyiblər. Torpağın becərilməsi ilə bağlı xərci feodal çəkib. Orta əsrlərdə, xüsusən XII–XIV əsrlərdə Azərbaycanda çoxlu B. olub.

bəst

fars. – sığınacaq, toxunulmaz yer

İranda qədim adət-ənənələrə əsaslanan və toxunulmazlıq hüququ verən sığınacaq yeri.

B.-lər Orta Şərqin müsəlman ölkələrində geniş yayılıb. Adətən, B. üçün müqəddəs dini məqbərələr, pirlər, məscidlər və camaat tərəfindən xüsusi ehtiramla yanaşılan digər yerlər seçilib. B. məhkəməyə qədər insanların özbaşına cəzalandırılmasının qarşısını alıb. XIX əsrdən başlayaraq ərazi toxunulmazlığı hüququ olan xarici səfirliklər, nümayəndəliklər və s. idarələrdən də B. kimi istifadə edilib.

bəstə oturma

bəy

1. Qədim türklərdə qəbilə-tayfa münasibətlərinin hökmranlığı dövründə ayrı-ayrı soyların başçılarına, daha sonralar isə əyanlara verilən fəxri titul.

Orxon-Yenisey abidələrində (VIII əsr) B. sözü qəbilə başçısı anlamında işlədilib. Söz bir sıra başqa dillərə də keçərək Yaxın və Orta Şərq xalqları arasında geniş yayılıb; bey, bay, biy, bek formasında işlədilir.

2. Yeni dövrdə Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanın türk xalqlarında torpaq sahiblərinə verilən titul.

3. Türkiyədə, habelə XIX əsrin II yarısından başlayaraq Azərbaycanda kişilərə qarşı nəzakətli müraciət forması.

4. 1705–1957-ci illərdə Tunisin irsi hakimlərinin daşıdığı ad.

bəylərbəyi

1. Səfəvilər dövlətində böyük inzibati ərazi vahidini idarə edən şəxs.

bəylərbəyilik

Osmanlı imperiyasında və Səfəvilər dövlətində (XVI–XVIII əsrlər) ən böyük inzibati ərazi vahidi.

bəyannamə

1. Hökumətin, partiyanın, beynəlxalq və dövlətlərarası təşkilatların əsas prinsiplərinin rəsmi surətdə elan edilməsi forması; məs.: hüquq bəyannaməsi.

2. Bir və ya bir neçə dövlətin beynəlxalq siyasətin hər-hansı probleminə aid bəyanatı.

3. Xüsusi şəxsin, yaxud təşkilatın məlumatı, bəyanatı.

Bibliya

yun. Biblia – kitab, kitablar toplusu

İudaizmə və xristianlığa aid müqəddəs kitablar külliyyatı.

Bu kitablar e.ə. VIII – eramızın II əsrlərində yaradılıb. Müsəlman ədəbiyyatında “Müqəddəs kitab” və ya “Kitabi-müqəddəs” adlanır. İki hissədən ibarət olan B.-nın birinci kitabı – “Əhdi-ətiq” (Tövrat və s.) – qədim vəsiyyətlər, ikinci kitab isə “Əhdi-cədid” (İncil və s.) – yeni vəsiyyətlər adlanır. “Əhdi-ətiq” qədim yəhudi (qismən arami) dilində, “Əhdi-cədid” isə qədim yunan dilində yazılıb. “Əhdi-ətiq”ə yəhudilər və xristianlar, “Əhdi-cədid”ə isə yalnız xristianlar etiqad edirlər. B.-nın Allah tərəfindən göndərildiyi iddia olunur. Əsasən, əfsanələrdən ibarət olan B.-ya dini qanunlar, mədhiyyələr, tarixi-xronoloji qeydlər də daxil edilib.

bidət

ər. – yenilik gətirən, küfr

Hakim dinin əsas ehkamlarını qəbul etməyən “yeni təlim”.

bill

ing. bill – qanun layihəsi, sənəd

1. Qədim dövrlərdə əlyazma, fərman.

2. ABŞ, Böyük Britaniya, İrlandiya, Kanada və anqlosaks hüquq sistemini qəbul etmiş bir sıra ölkələrdə hökumətin və ya parlament üzvünün təklif etdiyi qanun layihəsi.

Parlamentin qəbul etdiyi B. dövlət başçısı imzaladıqdan sonra qanun qüvvəsinə minir.

binə

Əsasən, maldarlıqla məşğul olan əhalinin kənd yaxınlığında məskən saldığı yer.

Maldarlar yaylaqlarda yurd salıb yaşadıqları yerləri də B. adlandırırlar. Azərbaycanda bir sıra yaşayış yerlərinin adı, ehtimal ki, B. ilə əlaqədar yaranıb (Bakının Binə qəsəbəsi, Ağdaşda – Binələr, Masallıda – Binə Xocavar və s.).

birtərəfli sülh

bisti

fars. – iyirmi