Tarix terminləri lüğəti

ən yeni tarix

əncümən

fars. – cəmiyyət, yığıncaq, məclis

İranda şəhər və ya əyalətlərdə yerli özünüidarə orqanı.

İlk Ə. inqilabi-demokratik təşkilat kimi Məşrutə inqilabının (1905–1911) gedişində – 1906-cı ilin sentyabrında Təbrizdə yaranıb. Demokratik Ə.-lər 1918–1921-ci illərdə də fəaliyyət göstərib. II Dünya müharibəsi zamanı Cənubi Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatının qələbəsindən sonra əyalət, vilayət və şəhərlərdə Ə.-lər yaradılıb.

Əndəlüs

Ərəblərin müsəlman İspaniyasına verdikləri ad.

ənənə

ərəbcə

Maddi və mənəvi mədəniyyətin, ictimai və ailə həyatının şüurlu şəkildə nəsildən nəslə ötürülən, cəmiyyət, ayrı-ayrı sosial qruplar tərəfindən uzun müddət qorunub saxlanılan təzahürləri.

Müəyyən ictimai təsisatlar, əxlaq və davranış normaları, ideyalar, adətlər, mərasimlər və s. Ə. formasını ala bilər. Ə. ictimai həyatın ən müxtəlif sahələrinə (siyasət, iqtisadiyyat, hüquq və s.) xas olsa da, din, mədəniyyət, incəsənət, ədəbiyyət, xüsusilə də məişətdə daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

ənsar

ər. – yardımçılar, köməkçilər

ərazi suları

Dənizlərin bir dövlətin yurisdiksiyası altında olan və bu dövlətin ərazisi sayılan hissəsi.

Ə.S., habelə onların səthi, dibi və üzərindəki hava məkanı dövlətin suverenitetində olur. 1994-cü ildə qüvvəyə minmiş “Dəniz hüququ üzrə beynəlxalq konvensiya”ya görə, Ə.S.-nın sərhədi sahil xəttindən (ən böyük su çəkilməsi nöqtəsindən) maksimum 12 dəniz mili (22,2 km) qədər aralı keçə bilər. Lakin bəzi dövlətlərin daxili qanunvericiliyi ilə Ə.S. üçün fərqli məsafə müəyyənləşdirilib (məs.: Farer adaları – 3 dəniz mili). Adətən, bir dövlətin gəmiləri digər dövlətin Ə.S.-ndan beynəlxalq konvensiyanın şərtlərinə əməl etməklə sərbəst keçmək hüququna malikdir.

ərzaq sapalağı

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində (1919–1921) kənd təsərrüfatı məhsulları tədarükünün yerinə yetirilməsi məqsədilə dövlət tərəfindən tətbiq edilən xüsusi tədbirlər sistemi.

ərzaq vergisi

əsəs

ər. – axtarıb tapma, qaranlıqda axtarma

Orta əsrlərdə Yaxın Şərqin bir sıra ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda bazarları mühafizə edən xüsusi keşikçi dəstəsi.

Ə.-in başlıca vəzifəsi gecələr bazarı mühafizə etmək olub. Ə. dəstəsinin saxlanması üçün bazarlarda ticarət və sənətkarlıqla məşğul olanlardan xüsusi vergi toplanıb.

əsginas

fr. assignation – kağız pul, ödəniş vasitəsi

Kağız pul.

İlk öncə 1769–1849-cu illərdə Rusiya imperiyasında dövriyyədə olmuş kağız pullar Azərbaycan dilində belə adlanıb. Sonralar isə Ə. termini, ümumiyyətlə, «kağız pul» anlamı daşımağa başlayıb.

əski türk dili

əsnaf

ər. – siniflər

Orta əsrlərdə Yaxın Şərqin bir sıra ölkələrində, eləcə də Azərbaycanda sənətkarları birləşdirən sex təşkilatı.

Təşkilatın üzvləri də Ə. adlanıb. Ə.-lar haqqında ilk məlumatlara IX əsrə aid mənbələrdə rast gəlinir. Azərbaycanda dəmirçi, papaqçı, başmaqçı, dərzi və s. peşə sahiblərini birləşdirən Ə.-lar geniş yayılıb. Hər belə təşkilatın öz bayrağı olub. Ə.-ın rəhbəri üç ildən bir (nadir hallarda beş ildən bir) sənətkarlar tərəfindən seçilən ustabaşı sayılıb. Bu təşkilatların yazılı nizamnaməsi olmasa da, xüsusi idarəçilik qaydaları, yığıncaq şurası və məhkəməsi olub. XIX əsrin II yarısından Ə.-lar Azərbaycanda aradan qalxıb. Türkiyədə isə sənətkar və xırda tacirlər müasir dövrdə də Ə. adlandırılır.

əsr

Yüz ilə bərabər zaman ölçüsü.

əşirət

ər. – tayfa, qəbilə, nəsil

Yaxın Şərqin bir sıra ölkələrində köçəri tayfalara verilən ad.

əttarlıq

ər. əttar – ətir və dava-dərman satan

Çeşidli bitki və otlardan müxtəlif ətirlər, həmçinin xəstəliklərin müalicəsi üçün təbii dərmanlar hazırlanması ilə məşğul olan sənət növü.

Müasir anlamda əttarlar farmakologiya və kosmetologiya ilə məşğul olublar. Ə. sənəti orta əsrlərdə Azərbaycanda geniş yayılıb. XVI əsrin ortalarında Azərbaycana səfər etmiş ingilis diplomatı və səyyahı E.Cenkinson yerli əttarların hazırladıqları müxtəlif növ dava-dərman vasitələrinin, eləcə də ətriyyatların Avropa saraylarında geniş işləndiyini və şöhrət tapdığını göstərir. XIX əsrdə Azərbaycana gəlmiş məşhur yazıçı A.Düma da yerli Ə. nümunələrinə yüksək qiymət verib.