Dictionaries
Tarix terminləri lüğəti
aşura
ər. – onuncu gün
Xəlifə Əli ibn Abu Talibin oğlu imam Hüseyn və onun tərəfdarları üçün şiələrin saxladığı matəmin kulminasiyası.
A. müsəlman qəməri təqviminə görə məhərrəm ayının 10-cu gününə düşür. Həmin gün – 680-ci il oktyabrın 10-da Kərbəla yaxınlığındakı döyüşdə imam Hüseyn, onun qardaşı Abbas və 70 tərəfdarı qətlə yetirilib. Bu münasibətlə hər il A. günü şiələr yaşayan yerlərdə təziyələr tutulur, imam Hüseynin şərəfinə yürüşlər keçirilir, qəsidələr və dualar oxunur, onun əzablı ölümünü təsvir edən səhnələr (şəbih) göstərilir. İmam Hüseyn və onun tərəfdarlarının əzablarını öz bədənlərində hiss etmək üçün şiələr xəncər, qılınc, habelə zəncir, digər küt alətlərlə özlərinə fiziki xəsarətlər yetirirlər.
Tarix terminləri lüğətiatabəy
1. Səlcuq sultanları vəliəhdlərinin tərbiyəçisi.
Səlcuqilər dövründə meydana gəlmiş A. adını daşıyan ilk şəxs sultan Alp Arslanın vəziri Nizamülmülk olub. Alp Arslan onu oğlu Məlikşaha tərbiyəçi təyin edib və A. adlandırıb. Böyük Səlcuqilər dövründə A. yüksək vəzifə və titul sayılırdı. A.-lər, bir qayda olaraq, ən nüfuzlu əmirlər arasından seçilib.
2. Səlcuqilər sülaləsinin süqutundan sonra imperiyanın ayrı-ayrı vilayətlərinə rəhbərlik edən şəxslərə verilən və irsən keçən titul, vəzifə.
Tarixdə Azərbaycan A.-ləri, Mosul və Hələb A.-ləri, Suriya A.-ləri və b. mövcud olub.
Tarix terminləri lüğətiatatürkçülük
Mustafa Kamal Atatürk (1881–1938) tərəfindən irəli sürülmüş türk millətçiliyi ideologiyası.
A. Türkiyə Respublikasının yaranışından onun rəsmi ideologiyası olub. Cəmiyyətin radikal modernləşməsi və vaxtı ötmüş mədəni ənənələrdən imtina A.-ün əsasını təşkil edir. Bir çox tədqiqatçılar, o cümlədən Amerika politoloqu S.Hantinqton A.-ü üçüncü dünya ölkələri üçün universal inkişaf modeli sayırlar. A. 6 başlıca prinsipə əsaslanır: cümhuriyyətçilik, milliyyətçilik, xalqçılıq, laiklik (sekulyarizm), dövlətçilik və inqilabçılıq.
Tarix terminləri lüğətiateizm
yun. atheos – Allahı inkar edən, allahsız
Allahın və hər cür fövqəltəbii qüvvələrin, eləcə də onların təzahürlərinin (ruhların, axirət dünyasının, qeyri-maddi varlıqların və s.) mövcudluğunu inkar edən elmi-fəlsəfi baxışlar sistemi.
A. anlayışı müxtəlif dövrlərdə fərqli mənalar kəsb edib. Qədim dövrlərdə xalqların etiqad etdiyi ilahların inkar edilməsi A. sayılıb. Orta əsrlərdə xristianlar çox vaxt bütpərəstləri ateist adlandırıblar. XIX əsrin əvvəlində isə mürtəce kilsə xadimləri dinə münasibətdə bəzi tənqidi fikirlərinə görə hətta Hegel və Kantı ateist elan ediblər. Lakin dinin ayrı-ayrı məqamlarının tənqidi ilə A. arasında böyük fərq var. Belə ki, nəzəri əsasını materialist dünyagörüşü təşkil edən A. bütövlükdə dini təsəvvürlərin və Allahın mövcudluğunun inkarına əsaslanır. A.-in rüşeymləri qədim dövrlərdə Babilistanda, Misirdə, Çində və Hindistanda yaranıb. Qədim yunan mütəfəkkirləri Demokrit və Epikürün fəlsəfəsində bəzi ateist fikirlərə rast gəlmək olar.
Tarix terminləri lüğətiatropatilər
Əsası e.ə. 321-ci ildə Atropatenanın birinci hökmdarı Atropat tərəfidən qoyulmuş hökmdar sülaləsi.
Atropatena çox vaxt antik mənbələrin əhatə dairəsinə düşmədiyinə görə bu sülalənin bütün hökmdarlarının adlarını müəyyən etmək mümkün deyil. Tarixi mənbələrdə A. sülaləsi hökmdarlarından yalnız Atropat, Artabazan, Mitridat, Artavazd, Ariobarzan, II Ariobarzan və II Artavazdın adları çəkilir.
Tarix terminləri lüğətiautodafe
port. auto da fe – hərfi mənası: inanc aktı
İnkvizisiya məhkəmələrinin amansız hökmlərinin elan edilməsi və yerinə yetirilməsi, məhkum olunmuş insanların tonqalda yandırılması.
Orta əsrlərdə A.-dən katolik kilsəsinə qarşı çıxan şəxslərə divan tutmaq məqsədilə istifadə olunub. İlk dəfə altı insanın yandırılması ilə 1481-ci ildə İspaniyada (Sevilyada) baş tutmuş A. XVI əsrdə daha geniş yayılaraq Portuqaliyada və İspaniyanın Amerikadakı müstəmləkələrində (Meksika, Braziliya, Peru) tətbiq edilib. A. qəti olaraq 1834-cü ildə qadağan olunub. Sonuncu A. 1826-cı ildə Valensiyada həyata keçirilib, lakin məhkum tonqalda yandırılmayıb, dar ağacından asılıb.
Tarix terminləri lüğətiavarlar
lat. Avari
Mərkəzi Asiyada formalaşmış, hunlara qohum olan türk tayfaları ittifaqı.
V əsrdə Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi ətrafındakı düzənliklərə, oradan isə Şərqi və Mərkəzi Avropaya doğru hərəkət edən A. 562–823-cü illərdə mövcud olmuş Avar xaqanlığının əsasını qoyublar. Müxtəlif vaxtlarda müasir Macarıstan, Avstriya, Slovakiya, Xorvatiya, Rumıniya, Serbiya, Polşa, Ukrayna, Litva, Latviya, Belarus və qismən İsveçrənin ərazilərini əhatə edən Avar xaqanlığı öz dövrünün ən qüdrətli dövlətlərindən biri olub. A.-ın Avropanın qərbinə doğru yürüşünü birinci frank sülaləsi olan Merovinqlər dayandırıb. VIII əsrin sonlarında Frank kralı Böyük Karl tərəfindən məğlub edildikdən sonra A.-ın tənəzzül dövrü başlayıb və IX əsrdə xaqanlıq birdəfəlik tarixin səhnəsindən çıxarılıb.
Tarix terminləri lüğətiavro
«Avropa» sözünün qısaldılmış forması
Avrozonaya daxil olan ölkələrin rəsmi valyutası.
Valyutanın işarəsi – €, bank kodu – EUR-dur. A. Avropa Birliyinə üzv ölkələrdən əksəriyyətindən savayı, bəzi başqa dövlətlərin də milli valyutası funksiyasını yerinə yetirir. Lakin “Avrozona” iştirakçılarından fərqli olaraq həmin dövlətlər Avropa Mərkəzi Bankının pul-kredit siyasətinə təsir imkanlarına və həmin bankın rəhbər orqanlarına öz nümayəndələrini göndərmək hüququna malik deyil. A. 1999-cu il yanvarın 1-dən nağdsız hesablaşmalarda tətbiq olunmağa başlanıb, 2002-ci il yanvarın 1-dən isə nağd hesablaşmalar üçün əsginaslar və sikkələr formasında dövriyyəyə buraxılıb.
Tarix terminləri lüğətiavropoid
Böyük Coğrafi kəşflərə kimi Avropa, Ön Asiya, Şimali Afrika, qismən Orta Asiya, eləcə də Hindistanın şimal və mərkəzi bölgələrində, sonralar isə bütün qitələrdə yayılmış insan irqi.
A. Yer kürəsində ən geniş yayılmış (dünya əhalisinin təqribən 40%-i) irq sayılır. Üzün horizontal müstəvidən xeyli qabağa çıxması, saçların düz və ya dalğavarı, əsasən, yumşaq (xüsusilə şimal qruplarında) olması, qaşüstü qövslərin böyüklüyü, iri göz kəsimləri, burunun böyüklüyü və üst hissəsinin qabarıqlığı, dodaqların orta qalınlığı, əl və ayaq pəncələrinin genişliyi A. irqinin ən səciyyəvi xüsusiyyətləri hesab edilir. Bundan əlavə, dəri, piqment və göz rəngləri şimal qruplarındakı açıq rəngdən cənub qruplarında çox tünd rəngə qədər dəyişir. A. irqi bir çox yarımtiplərə (Kaspi, Qafqazion, Aralıq dənizi, nord, alp və s.) bölünür.
See also:
Tarix terminləri lüğətiavrosentrizm
lat. Europe – Avropa + centrum – dairənin mərkəzi
Avropa xalqlarının və Qərbi Avropa sivilizasiyasının digər xalqlar və sivilizasiyalar üzərində üstünlüyünü açıq və ya gizli şəkildə bəyan edən, avropalıların bəşər tarixində xüsusi rolunu vurğulayan fəlsəfi cərəyan və siyasi ideologiya.
Etnosentrizmin bir forması olan A.-ə görə Qərb ölkələrinin keçdiyi tarixi yol yeganə düzgün və nümunəvi yol hesab olunur. Bu səbəbdən geridə qalmış üçüncü dünya ölkələri Avropaya çatmaq üçün “Qərb yolu” ilə getməli, Qərbin ictimai institut və münasibətlərini təqlid etməlidir. A. humanitar elmlər sahəsində xüsusilə güclü mövqelərə malik olub.
Tarix terminləri lüğətiavstralopitek
lat. australis – cənub + yun. pithekos – meymun
Ali primatlar – insan və meymunların daxil olduğu ali məməlilər qrupuna aid ən qədim və primitiv insan.
A.-lərin qalıqları ilk dəfə 1924-cü ildə Kalaxari səhrasında (Cənubi Afrikada), daha sonra isə Şərqi və Mərkəzi Afrikada aşkar edilib. Təqribən 5,5 mln. il əvvəl meydana gəlmiş A. 1 mln. il əvvələ kimi mövcud olub. A.-lərin müxtəlif yarımtipləri var, onların arasında Tanzaniyanın Olduvay dərəsində tapılmış zincantrop və prezincantropların qalıqları xüsusi maraq doğurur. Təxminən 2 mln. il yaşı olan prezincantroplarla birlikdə Daş dövrünə aid ilk primitiv əmək alətləri də aşkarlanıb. Buna görə o, qabil insan (Homo habilis) adlandırılıb və insanların ən qədim nümayəndəsi hesab edilir. A. şaquli vəziyyətdə, düz hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olub, onun beyni nisbətən yaxşı inkişaf edib.
See also:
Tarix terminləri lüğəti