Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

bağırsaq şirəsi

Bağırsaqlarda hazırlanan sekretor maye.

Nazik və yoğun bağırsaq vəziləri ifraz edir; rəngsiz, yaxud sarımtıldır. İnsan orqanizmində sutkada 1-3 litr bağırsaq şirəsi ifraz olunur. B.Ş. mədə şirəsi və mədəaltı vəzi şirəsi ilə başlanan həzm prosesini tamamlayır. Proses bağırsaqların qələvi mühitində baş verir. Avtonom (vegetativ) sinir sisteminin simpatik şöbəsi B.Ş. ifrazını ləngidir, parasimpatik şöbə isə əksinə – sürətləndirir. Yoğun bağırsaqda ifraz olunan B.Ş.-nin tərkibində selik daha çoxdur.

bağırsaqboşluqlular

coelenterata

Çoxhüceyrəli heyvanların ən sadə quruluşlu tiplərindən biri.

Bədənləri ikiqatlıdır – ektoderma və endoderma. Bütün həyatlarını ontogenezlərinin qastrula mərhələsində başa vururlar. B. tipinə 3 sinif aiddir: hidrozoalar, sifoid meduzalar və mərcan polipləri. Ən aktiv hərəkətliləri meduzalar, passiv hərəkətlilər isə mərcan polipləridir. Oturaq, sərbəst və parazit nümayəndələri vardır. Cinsi və qeyri-cinsi yolla çoxalırlar. Hidraların əksəriyyəti hermofroditdir. Əsasən dənizlərdə, bəzi nümayəndələri isə çay sularında yaşayır. Meduzaların çətiri 10 m-ə qədər ola bilər. B.-ın 9 min növü məlumdur. Dəniz biosenozlarında rolu mühümdür. Çoxu əlvan rəngli olur. Adətən poliplər suyun dibində şaxəli koloniyalar əmələ gətirir. Bütün B. xırda onurğasız heyvanlarla qıdalanırlar.

bağırsaqtənəffüslülər

enteropneusta

Yarımxordalılar tipindən dəniz heyvanları sinfi.

Təqribən 100 növü var. Uzunluqları bir neçə sm-dən 1 m-ə qədər olur, qurd şəklindədir. 3 hissədən ibarətdir: xortum, boyunluq və bədən. Qida borusunun yan divarlarında iki cərgə qəlsəmə yarıqları yerləşir. Ayricinsiyyətlidir. Sürfəsi dərisitikanlıların sürfəsinə oxşayır. Tipik nümayəndəsi blanoqlossdur.

bağrıqaralar

pterocletes seu pteroeletiformes

Quşlar sinfinin bir dəstəsi.

1 fəsiləyə, 2 cinsə aid 14 növü var. Qanadları uzun və sivri olub sürətlə uçmağa uyğunlaşmışdır. Qum rəngli və ya kürəndir. Uzunluğu 35-45 sm, çəkisi 200-600 q-dır. Yuvasını yerdə qurur, koloniyalarla yuvalayır. Kürtyatma zamanı 3 yumurta qoyur. Azərbaycanda 2 növü var: qaraqarın B. və ağqarın bağrıqara. Ov quşlarıdır.

bakterial fotosintez

Yaşıl bitkilərdə gedən fotosintezdən fərqli olaraq havaya oksigen xaric olunmur.

B.F. günəş enerjisini uda bilən, hidrogen atomunu (H) reduksiya proseslərinə verən, hidrogen-sulfidi (H₂S) parçalaya bilən piqmentlərə malik olan bakteriyalarda gedir. Hidrogen donoru ali bitkilərdə olduğu kimi su (H₂O) deyil, hidrogen-sulfiddir.

bakteriofaq

yun. “bakterion” – çöp, çubuq; “faqos” – udmaq, həzm etmək

Bakteriyaları və digər mikroorqanizmləri udub parçalayan DNT tərkibli viruslar.

İxtisarla “faq” da adlandırılır. Müxtəlif bakteriya və mikroorqanizmlərə uyğun B.-lar vardır. Bakterial xəstəliklərin müalicəsində B.-lardan uğurla istifadə edilir. B.-lar bakteriya hüceyrəsində çoxalır, onu parçalayan və həll edir. Proses B.-ın çıxıntısının bakteriya hüceyrəsinə yapışması ilə başlayıb, ferment ifraz edərək hüceyrə qılafının həll edilməsi və çıxıntının kanalı ilə hüceyrənin daxilinə keçməsi ilə davam edir.

bakterioflora

Bakteriyaların yaşadığı mühit.

bakterioxlorofil

yun. “bakterion” – çöp, “xloros” – yaşılımtıl, “fillon” – yarpaq

Fotosintezedici yaşıl və purpur (qırmızı) bakteriyalarda olan piqment.

Kimyəvi tərkibcə ali bitkilərdə olan xlorofilə oxşayır.

bakterioliz

yun. “bakterion” – çöp, “lizis” – həllolma, pozulma

Bakteriya qılafının parçalanması və onun protoplazmasının xaricə çıxması.

bakteriolizinlər

Bakteriya hüceyrələrini dağıdan bioloji mənşəli maddələr.

İmmun serumların çoxunun tərkibində B. olur.

bakteriologiya

Bakteriyaları öyrənən mikrobiologiya bölməsi.

Ümumi, tibb və baytarlıq, kənd təsərrüfatı, sənaye B.-sı bölmələri var.

bakteriosid

yun. “bido” – öldürürəm

Bakteriyalardan alınan zülal tərkibli antibakterial maddələrin digər bakteriyaları öldürməsi.

bakteriostoz

yun. “bakterion” – çöp, “staris” – saxlamaq

Müxtəlif amillərin təsiri ilə bakteriyaların böyümə və çoxalmasının müvəqqəti olaraq dayanması.

bakterisid maddələr

Bakteriyaları və mikroorqanizmləri məhv edən maddələr.

B.M.-ə fenol, süleymani, spirt, formalin, hidrogen-peroksid, antibiotiklər, kükürd qazı, etilenoksid, metilbromid və s. aiddir.

bakteriyalar

Tərkibində, çoxlu miqdarda DNT olan birhüceyrəli mikroorqanizmlər qrupu.

Müxtəlif formalarda (kürə, çöp, vergül, qamçılı) olub, nazik qılaf və sitoplazmadan ibarətdir. Prokariotlara aiddirlər. İnkişaf etmiş nüvədən və hüceyrənin digər ikimembranlı orqanoidlərindən məhrumdurlar. Çox geniş yayılmışlar. 1 q torpaqda minlərlə, 1 ml suda onlarla B. olur. Sadə bölünmə, spor əmələgətirmə və tumurcuqlanma yolu ilə çoxalır. Əlverişli şəraitdə hər 20-30 dəqiqədən bir bölünə bilirlər.