Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

ərginar

lat. cynara

Çoxillik ot bitkisi cinsi.

Dünyada 11 növü yayılmışdır. Ədviyyat kimi əkilir. Hündürlüyü 2 m-ə qədər, yarpaqları iri, lələkvari, daraq formasında; rəngi yaşıl, yaxud bozumtul-yaşıldır. Çiçəkləri mavi, meyvəsi qaradır. Şəkər xəstələri üçün faydalıdır. Ödqovucu və sidikqovucu təsirə malikdir. Qərbi Avropa, Afrika və Şimali Amerika ölkələrində mədəni halda becərilir.

ərəb atı

Xalq seleksiyası yolu ilə alınmış qədim at cinsi.

Vətəni Şimali Afrika və Ərəbistan yarımadası hesab olunur. Süvari atlarıdır. Qədimdə döyüş atı kimi yüksək qiymətləndirilmişdir.

ərəbdovşanıkimilər

lat. dipodidae

Məməlilər sinfinin gəmiricilər dəstəsinin fəsilələrindən biri.

Növündən asılı olaraq bədəninin uzunluğu 5,5-25 sm-ə qədər çatır. Adətən özündən də uzun olan quyruğunun ucu qotazlıdır. 14 cinsi 30-a qədər növü özündə birləşdirir. Azərbaycan faunasına 2 növü daxildir: kiçik ərəbdovşanı və kiçik Asiya (Vilyams) ərəbdovşanı.

ərəbotu

lat. arabis

Xaççiçəklilər (kələmçiçəklilər) fəsiləsindən birillik və çoxillik ot cinsi.

Dünyada 100-dən artıq, Azərbaycanda isə 9 növü (Qafqaz Ə., Alp Ə. və s.) yayılmışdır.

ərik

lat. armeniaca

Gülçiçəklilər fəsiləsindən ağac cinsi.

Hündürlüyü 15 m-ə çatır. Avrasiyada 8, Azərbaycanda 2 növü yayılmışdır. Həmçinin Azərbaycan ərazisində Ə.-in bir çox sortları (“Badam”,  “Mayovka”, “Gecdəyən”, “Qırmızıyanaq”, “Növrəstə”, “Əbutalibi” və s.) əkilib becərilir.

ərikgülü fəsiləsi

lat. tropaeolaceae

İkiləpəlilər sinfinin ətirşahçiçəklilər sırasından bitki fəsiləsi.

Nümayəndələri birillik otlardır.

ərikgülü

lat. tropaeolum

Eyniadlı fəsilədən birillik və ya çoxillik ot cinsi.

Vətəni Cənubi Amerikadır. Vətənində Ə.-nün 80-ə qədər növü yayılmışdır. Azərbaycanda yalnız 1 növü – böyük Ə. (tropaeolum majus) dekorativ bitki kimi əkilib becərilir.

ərincəklər

lat. bradypodidae

Plasentalılar yarımsinfinin (ali məməlilər) natamamdişlilər (cücüyeyənlər) dəstəsinin fəsilələrindən biri.

Bədəninin uzunluğu 50-60 sm, çəkisi 4-7 kq olur. Əsasən Cənubi və Mərkəzi Amerikanın  tropik meşələrində yaşayır. 7 növü 2 cinsdə birləşir: üçbarmaqlı Ə., ikibarmaqlı Ə. Bir ayağı ilə ağacdan uzun müddət asılı vəziyyətdə qala bilir.

əriştə-balıq

lat. salangichthys microdan

Eyniadlı fəsilədən balıq növü.

Bədəninin  uzunluğu 8-10 sm, çəkisi 1-1,5 qram olur. Əsasən Uzaq Şərq dənizlərində yaşayır.

ərsindimdik

lat. platalea leucorodia

Leyləkkimilər dəstəsinin ibislər fəsiləsindən  quş növü.

Bədəninin uzunluğu 80 sm, çəkisi 1,6-2,0 kq olur. Dimdiyinin ucu yastıdır. Azərbaycan ərazisində bataqlıqlarda və qamışlıqlarda (Mehman gölü, Qızılağac, Sarısu və s.) 1 yarımnövü (platalea leucorodia) yaşayır. Apreldə uçub gəlir. 2-3 yumurta  qoyur, 24-25 gün kürt yatır.

əsas sahib

İki (və ya üç) sahibli parazitin cinsi yetkinliyə çatdığı və cinsi üsulla çoxaldığı orqanizm.

Məsələn, öküz soliterinin Ə.S.-i insan, aralıq sahibi qaramaldır; liqulanın (qayış qurdu) Ə.S.-i qağayı, birinci  aralıq sahibi ibtidai xərçənglər, ikinci aralıq sahibi isə balıqlardır.

əsas kök

Rüşeym kökcüyündən inkişaf edən kök.

Ə.K. ilk dəfə çılpaqtoxumlular şöbəsinin nümayəndələrində əmələ gəlmişdir. Bitkilər aləmində bu şöbə ilə yanaşı örtülütoxumlular da Ə.K. malikdirlər. Digər bitkilərdə isə Ə.K. olmur və heç vaxt əmələ gəlmir. Çünki Ə.K.-ün başlanğıcı toxumun içərisində yerləşir və toxumsuz bitkilər onu əmələ gətirə bilməz.

əsas say

Poliploidiya arasında bütün xromosom yığımının bölünən xromosom sayı.

Məsələn, taxıllarda 14, 28, 42, 56 və s. xromosom sayına malik olan orqanizmlər poliploid sıra təşkil edir. Burada sıranın hər üzvü 7-yə bölünür. Bu zaman 7 xromosom Ə.X. sayı hesab olunur.

əsas toxuma

Bitkilərdə digər toxumaların arasını dolduran toxuma.

Funksiyasına görə 2 cür olur: assimilyasiya toxuması və ehtiyat toxuması.

əsl bayquşlar

lat. strigidae vigors

Bayquşlar (bayquşkimilər) dəstəsinin fəsiləsi.

Dünyada 134, Azərbaycanda isə 5 cinsdə birləşmiş 6 növü yayılmışdır: iri yapalaq, kor yapalaq (dam bayquşu), meşə bayquşcuğu, bataqlıq bayquşu, qulaqlı (buynuzlu) bayquş və adi yapalaqca.