Словари
Tarix terminləri lüğəti
parfiyalılar
E.ə. I minillikdə və eramızın ilk əsrlərində Xəzər dənizinin cənub-şərqində, indiki Cənubi Türkmənistanda, habelə Xorasan ərazisində yerləşmiş Parfiya dövlətinin əsas əhalisi.
Bu əhali hazırda ölü dil olan Parfiya dilində danışıb. Onun İran dillərinin şimal-qərb qrupuna aid olduğu güman edilir. Eramızın III əsrinin 20-ci illərində Sasanilər Parfiya dövlətini zəbt etdikdən sonra P. tədricən farslar tərəfindən assimilyasiya olunublar.
Tarix terminləri lüğətiparlament
fr. parlement < parler – danışmaq
Seçkili ali qanunverici orqan.
Adətən, P. ölkənin müxtəlif sosial-siyasi qüvvələrinin nümayəndəlik funksiyasını həyata keçirir. Bu qurum XIII əsrdə İngiltərədə silki nümayəndəlik orqanı kimi yaranıb, lakin yalnız XVII–XVIII əsrlər burjua inqilablarından sonra real hakimiyyət strukturuna çevrilib. Qanunların və dövlət büdcəsinin qəbulu, beynəlxalq müqavilələrin təsdiqi, konstitusiya nəzarəti orqanlarına təyinatlar P. tərəfindən həyata keçirilir. Parlamentarizmin mövcud olduğu ölkələrdə o, eyni zamanda həm də hökuməti formalaşdırır və icra hakimiyyətinin fəaliyyətinə nəzarət funksiyasını yerinə yetirir. Bəzi dövlətlərdə (məs.: Almaniya, İtaliya) prezidenti də P. seçir. P. bir və ya ikipalatalı olur, müxtəlif ölkələrdə fərqli adlar daşıya bilir; məs.: ABŞ-da P. konqres, Norveçdə stortinq, Azərbaycanda Milli Məclis.
Tarix terminləri lüğətiparlamentarizm
Parlament idarəetməsinə əsaslanan dövlət quruluşu sistemi.
P.-də qanunverici və icraedici hakimiyyətlərin funksiyaları dəqiq sərhədlərə malik olur, parlament ölkənin idarəetmə sistemində üstün və imtiyazlı mövqe tutur. Ölkədə ali hakimiyyət parlamentin əlində cəmlənir. Hər hansı dövlətdə parlamentin mövcudluğu hələ orada P.-in olması demək deyil. Belə dövlət quruluşu sistemi yalnız parlamentli respublikalara və ya parlamentli monarxiyalara xasdır. Həmin sistemdə hakimiyyət institutlarının formalaşdırılması, onların fəaliyyətinə nəzarət funksiyası, eləcə də prezidentin seçilməsi səlahiyyəti parlamentə məxsusdur. Hazırda Böyük Britaniya, İtaliya, Almaniya, İspaniya, Yaponiya tipik P. ölkələri sayılır.
Tarix terminləri lüğətiparslar
qucarat. Parsi – Pars sakini
Hindistan (əsasən, Qucarat ştatı) və Pakistanda zərdüştilik tərəfdarları olan dini icmanın üzvləri.
P. ərəb işğallarından sonra – VII–X əsrlərdə İrandan köçüb gəlmiş zərdüştilərin varisləri hesab olunurlar. Onlar oda sitayiş edirlər; müqəddəs saydıqları od, su, hava və torpağı murdarlamamağa çalışırlar; hətta buna görə ölülərini quzğunlara yem olmaq üçün “sükut qüllələri” adlanan xüsusi tikililərə qoyurlar. P. qucarat dilində danışırlar, dini kitabları Avesta olaraq qalır.
Tarix terminləri lüğətipartizan
fr. partisan < ital. partigiano – tərəfdar, ardıcıl
Düşmən tərəfindən ələ keçirilmiş ərazidə nizami orduya daxil olmayan mütəşəkkil silahlı dəstə tərkibində vətənin azadlığı uğrunda könüllü vuruşan şəxs.
Bəzi hallarda ölkə daxilində hakim siyasi qüvvəyə qarşı silahlı mübarizə aparan dəstələrin üzvlərini də P. adlandırırlar. Bir sıra Latın Amerikası ölkələri buna misal ola bilər.
Tarix terminləri lüğətipasxa
yun. pascha < qəd. yəh. pesach – hərfi mənası: keçmə, keçiş
İudey və xristian bayramı.
Mənşəyi etibarilə P. qədim sami tayfalarında mal-qaranın yazda balalaması ilə əlaqədar keçirilən bayrama gedib çıxır. Həmin tayfaların oturaq həyat tərzinə və əkinçiliyə keçməsi ilə (e.ə. XIII–XII əsrlər) P. biçinin əvvəlində təşkil olunan əkinçilik bayramına çevrilib. İlk məhsuldan duzsuz qoğal (matsot) bişirmək adəti də buradan yaranıb. Yəhva kultunun inkişafı ilə əlaqədar P. sonradan iudaizmdə yəhudilərin Misiri tərk etmələrinə həsr olunmuş bayrama çevrilib. Xristianlıq isə P. bayramına öz məqsədlərinə uyğun yeni məzmun verərək onu İsa Məsihin iztirabları, din yolunda özünü fəda etməsi, onun ölümü və yenidən zühuru haqqında əsatirə bağlayıb. İlkin dönəmlərdə yəhudi və xristian P.-ları eyni gündə keçirilib. Lakin 325-ci ildə Nikeyada keçirilən Ümumdünya xristian kilsə yığıncağında qərara alınıb ki, xristian P.-sı yəhudi P.-sından bir həftə sonra keçirilsin. Bu tarix isə aprelin 4-dən mayın 8-dək olan dövrə düşür.
Tarix terminləri lüğətipasifizm
lat. pacificus < pacifier – əmin-əmanlıq yaradan, sülh gətirən
Müharibələrdən, militarizm və zorakılıqdan birdəfəlik imtinaya çağıran siyasi cərəyan, baxışlar sistemi.
XIX əsrin 30-cu illərində Böyük Britaniya və ABŞ-da yaranan P. həmin əsrin sonlarından bütün dünyada geniş vüsət almağa başlayıb. P. hərəkatı tərəfdarlarının konqresləri müharibələrin qadağan olunması və hamılıqla tərk-silahın həyata keçirilməsi təklifi ilə dəfələrlə beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət edib.
Tarix terminləri lüğətipassionarlıq
fr. passion – ehtiras
Ətraf mühitdən şəxsi tələbat üçün lazım olandan qat-qat artıq həcmdə alınmış enerjinin sonradan ətraf aləmin dəyişdirilməsinə yönəlik hərəkətlərə sərf edilməsi.
P. termini sovet tarixçisi və yazıçısı L.Qumilyov (1912–1992) tərəfindən irəli sürülüb. Onun fikrincə, məhz P. xüsusiyyətinə malik insanlar tarixi təkamül prosesində və ayrı-ayrı xalqların inkişafında hərəkətverici qüvvə rolunu oynayırlar. Həmin insanların sıradan çıxması ilə onların mənsub olduqları xalqlar da tənəzzül dövrünə qədəm qoyurlar.
Tarix terminləri lüğətipaşa
XV–XX əsrlərdə Osmanlı dövlətində ali hərbi və mülki məmurlar üçün nəzərdə tutulmuş fəxri rütbə.
Dərəcələr üzrə bir, iki və üç tuğlu P.-lar olub. Ən yüksək – üç tuğlu P. vəzir vəzifəsinə uyğun gəlib. XIX əsrdə tənzimat islahatları və nizami ordunun yaradılmasından sonra P. yalnız nazirlər və generalların fəxri titulu kimi saxlanılıb. Türkiyə Cümhuriyyətində (1923-cü ildən) ancaq general və marşallara verilib, 1934-cü ildə isə tam ləğv edilib. Osmanlı dövlətinin süqutundan (1918) sonra eyni titul Misirdə (1952-ci ilədək) və İraqda (1958-ci ilədək) da verilib.
Tarix terminləri lüğətipatriarx
yun. pater – ata + arche – başlanğıc, hakimiyyət
Bir sıra ölkələrdə avtokefal (müstəqil) pravoslav kilsəsi başçısının ali rütbəsi.
P. rütbəsi 451-ci ildə təsis olunub. 1054-cü ildə xristian kilsəsinin qərb (katolik) və şərq (pravoslav) qollarına bölünməsindən sonra isə şərq kilsələri (rus, gürcü, serb, bolqar, rumın və s.) başçılarının titulu kimi işlənir. Katolik kilsəsində də bəzi yeparxiyaların rəhbərləri P. adlanır.
Tarix terminləri lüğəti