Словари
Tarix terminləri lüğəti
utopiya
yun. utopia – hərfi mənası: mövcud olmayan yer < yun. ou – inkar şəkilçisi + topos – yer
1. Xəyali, mövcud olmayan ictimai quruluş.
2. Qeyri-real sosial dəyişikliklər planını özündə əks etdirən əsər, nəzəriyyə, proqram və baxışlar sistemi.
Bu termin T. Morun “Ən yaxşı dövlət quruluşu və ya Utopiya adlı yeni ada haqqında qızıl kitab” (1516) əsəri ilə əlaqədar yaranıb, sonradan isə bütün uydurma, gerçəkləşməsi mümkün olmayan ideya və planları ifadə etmək üçün işlədilməyə başlanıb.
Tarix terminləri lüğətiutilər
Müasir udinlərin sələfləri hesab olunan Qafqaz Albaniyası tayfalarından biri.
Bəzi tədqiqatçılar U.-i e.ə. III–II minilliklərdə Cənubi Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış kutilərlə eyniləşdirirlər. Onların fikrincə, lullubelər tərəfindən sıxışdırılan bu tayfa sonradan şimala doğru hərəkət edərək Göyçə gölü ətrafında və Kür-Araz vadisində məskunlaşıb. Herodot U.-in Əhəmənilər dövlətinin XIV dairəsinə daxil olduğunu göstərir. Herodot onların e.ə. 490-cı il İran-yunan müharibəsində iştirak etməsi barədə məlumat verir. Strabon isə U.-in bir hissəsinin Xəzər sahilində, digər qisminin indiki düzən Qarabağdan Qazax-Tovuz bölgəsinədək olan ərazini əhatə edən Uti vilayətində yaşadığını göstərir.
Tarix terminləri lüğətiustaşlar
xorv. ustaše – üsyançılar
İfrat millətçi xorvat təşkilatının üzvləri.
Rəsmi adı Hrvatski revolucionarni pokret (Xorvat inqilabi hərəkatı) olan bu təşkilatın əsası 1929-cu ilin yanvarında Ante Paveliç tərəfindən qoyulub. U. serblərin Yuqoslaviyadakı hegemonluğu əleyhinə çıxıblar, onları xorvat milli dövlətinin yaradılması yolunda başlıca maneə sayıblar və bu səbəbdən serb millətçiliyi ilə mübarizə aparıblar. Avropa dövlətlərinin əksəriyyəti serbləri dəstəkləyib, U. isə xorvat dövləti ideyasını gerçəkləşdirmək yolunda Almaniya və İtaliyaya arxalanıblar. Almanların dəstəyi ilə 1941-ci ildə onlar müstəqil Xorvatiya dövlətini yaratmağa müvəffəq olublar. Bu dövlət 1945-ci ilədək yaşayıb. II Dünya müharibəsindən (1939–1945) sonra Yuqoslaviyada kommunistlərin hakimiyyətə gəlməsi ilə U.-a qarşı kütləvi repressiyalar başlayıb və təşkilat faktik olaraq fəaliyyətini dayandırıb.
Tarix terminləri lüğətiustaclılar
XI əsrdə səlcuqların tərkibində Mərkəzi Asiyadan Kiçik Asiyaya, XV əsrin sonlarında Azərbaycana gəlmiş və azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmiş türk tayfası.
Ehtimala görə, U.-ın adı tayfa əmirlərindən biri Ustaca oğlu Məhəmməd xanın adından götürülüb. Səfəviyyə şeyxlərinin təlimini qəbul edib onların müridlərinə çevrilən U. qızılbaş tayfa birliyinin tərkibində Səfəvi dövlətinin yaranmasında mühüm rol oynayıblar. Səfəvi sərkərdələrinin və bəylərbəyilərinin bir çoxu bu tayfanın nümayəndəsi olan əmirlərdən təyin edilib. U. sonralar çavuşlu, toxmaq, küsülü, kəngərli və bu kimi qruplara bölünüblər.
Tarix terminləri lüğətiurbanizasiya
fr. urbanisation < lat. urbanus – şəhərlə bağlı olan < urbs – şəhər
Cəmiyyətin inkişafında şəhərlərin rolunun artmasından ibarət tarixi proses.
U. təkcə şəhərlərin iqtisadi, siyasi, mədəni rolunun yüksəlməsi və şəhər əhalisinin sayının sürətlə artması ilə deyil, həm də şəhərlərə xas olan həyat tərzinin və mədəniyyətin ətraf ərazilərə yayılması ilə xarakterizə edilir.
Tarix terminləri lüğətiUruk mədəniyyəti
Cənubi Mesopotamiyada e.ə. IV minilliyə (Eneolit dövrü) aid arxeoloji mədəniyyət.
Bu mədəniyyət üçün səciyyəvi olan abidələr Şumer sivilizasiyasının mərkəzlərindən birində – qədim Uruk şəhəri ərazisində aşkarlandığından o belə adlandırılıb. Dulus çarxında hazırlanmış qırmızı və boz rəngli keramika, inkişaf etmiş metallurgiya U. mədəniyyətinin xarakterik cəhətləri hesab olunur. Bu dövrdə silindrvarı möhürlər, gil lövhələr üzərində piktoqrafik yazılı sənədlər meydana çıxıb, çiy kərpicdən monumental binalar ucaldılıb. Qazıntılar zamanı aşkar edilən “Qırmızı məbəd” və “Ağ məbəd” adlı iki böyük tikili onlara misaldır. U. mədəniyyətinin daşıyıcıları əkinçilik və maldarlıqla məşğul olublar.
Tarix terminləri lüğəti