Coğrafiya terminləri lüğəti

Okean, dəniz sahillərində ən yüksək qabarma vaxtı su basan ovalıq zona.

M.-lar, adətən, vattalardan yüksəklikdə yerləşir, eni 30 km-ə qədər çatan geniş əraziləri tutur, çəmənlik, yaxud bataqlıq bitkiləri ilə örtülü olur. Bəzən M.-lar dəniz səviyyəsindən aşağıda da yerləşir, su hövzəsindən nisbətən hündür zolaqla ayrılır.

M.P.-sı kompas, adi ölçü cihazları və orta miqyaslı ümumi xəritələrin köməyi ilə aparılır.

1. Uzun müddət tektonik qalxmaya məruz qalmış, qədim, sabitləşmiş, bərk ərazi; məs.: dağ massivi.

2. Müəyyən sərhədlərə (göllər, əkin sahələri, fərqli relyef formaları və s.) malik böyük meşə sahələri; məs.: meşə massivi.

3. Ümumi relyefə, arxitektur quruluşa malik, ətraf sahələrdən seçilən yaşayış sahəsi; məs.: yaşayış massivi.

Bax: kontinent.

Materikdən ayrılmış ada.

M.A.-nın geoloji quruluşu və relyefi, adətən, ayrılmış olduğu materiklə eynilik təşkil edir, yaxud ona oxşayır. Yer kürəsinin ən böyük adaları olan Qrenlandiya, Madaqaskar, Yeni Qvineya, Böyük Britaniya, İrlandiya, Baffin Torpağı, Şri-Lanka, Yeni Zelandiya, Novaya Zemlya və. s. M.A.-larıdır. Vulkanik və mərcan mənşəli adalardan fərqli olaraq materik mənşəli adalar qranit qatına malik olur.

Həmçinin bax:

• vulkan adası
• mərcan adası

Dağ buzlaqlarından fərqli olaraq M.B.-nın qidalanma sahəsi onun mərkəzi – ən yüksək hissəsində yerləşir. Müasir M.B.-nın ümumi sahəsinin (14,4 mln. kv²) 85,3%-i Antarktidanın, 12,1%-ı Qrenlandiyanın, 2,6%-i isə Kanada-Arktika arxipelaqı adalarının, İslandiyanın, Şpitsbergenin və Arktikanın başqa adalarının payına düşür.

M.D.-nın dərinliyi, adətən, 200 m-ə qədər olur. Dünya okeanının əsas neft-qaz yataqları M.D.-da yerləşir. Ən geniş şelf düzənlikləri Şimal Buzlu okeanı dənizlərində yayılıb. Bu sahələr materikin sualtı davamı olduğu üçün qranit qata malik olan sahələrdir.

Bax: materik yamacı.

Materiklərin şelflərlə okean yatağı arasında qalan sualtı hissəsi.

M.Y., adətən, okeanların 200 m-dən 2000-3000 m-dək (bəzən daha artıq) dərinliklərini əhatə edir. Dərinlik artdıqca və meyillilik azaldıqca qranit təbəqəsi tədricən nazikləşərək yoxa çıxır, çökmə süxurların qalınlığı çoxalır. M.Y., əsasən, batial zonaya uyğun gəlir.

Materiklərin bərk, xarici qatı, mantiya üzərində yerləşən hissəsi.

M.Y.Q. okean Yer qabığı tipindən fərqli olaraq üç təbəqədən – çökmə, qranit və bazalt təbəqəsindən ibarətdir. M.Y.Q.-nın orta qalınlığı 40-45 km, düzənliklər altında 30-40 km, yüksək dağlıq sahələrdə 50-80 km-dir. M.Y.Q. Yerin mantiyasından Moxo sərhədi ilə ayrılır. Onun çökmə süxurlar təbəqəsi heç də tam örtük əmələ gətirməyərək qədim platformaların qalxanları sahəsində, demək olar ki, tam yoxa çıxır.

Materikin içərilərinə doğru irəliləmiş, okeanla bir və ya bir neçə boğaz vasitəsilə birləşən dəniz.

M.D. şelfdə yerləşdiyi üçün çox dərin olmur. Ağ dəniz, Baltik dənizi, Azov dənizi və s. M.D.-lərə misal ola bilər.

Materiklərin arasında yerləşən dəniz.

Mənşəyinə görə irimiqyaslı tektonik hərəkətlərlə əlaqədar olduqları üçün M.D.-lər dərindir (2000-5000 m və daha çox). Aralıq, Qırmızı, Karib, Sulavesi dənizləri M.D.-lərə misal ola bilər.

Bax: makvis.

Bax: çay meandrı.