İbtidai siniflər üçün terminlər lüğəti

çoxmənalı söz

İlkin (əsas) məna ilə yanaşı, əlavə, törəmə mənaları olan söz.

Çoxmənalılıq, əsasən, sözün məcazi mənada işlənməsi ilə yaranır; məsələn: insanın qolu, çayın qolu. Bədən üzvlərini bildirən əksər sözlər çoxmənalıdır. Omonimlərdən fərqli olaraq bu sözlərin mənaları arasında  müəyyən yaxınlıq olur.

çoxrəqəmli ədəd

İki və daha artıq rəqəmdən ibarət olan ədəd; məsələn: 27, 546 və s.

çoxüzlü

Bir neçə üzü olan, səthi müxtəlif sayda müstəvi çoxbucaqlılardan ibarət fəza fiquru.

Evlər, binalar, kristallar çoxüzlüdür. Çoxüzlünün səthini təşkil edən müstəvi çoxbucaqlılara çoxüzlünün üzləri deyilir. Bu çoxbucaqlıların tərəfləri çoxüzlünün tillərini təşkil edir.

çövkən

Azərbaycanın milli atüstü oyun növlərindən biri.

At üstündə ucu əyri çomaqla oynanılan çövkən oyunu ot üstündə hokkey oyununu xatırladır. Çövkən milli Azərbaycan oyunu kimi YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

dağ

Yerin hündür, dik, yamaclı və zirvəli hissəsi.

daxiletmə qurğuları

daxili yaddaş

Kompüterdə cari informasiyanın saxlandığı və informasiya əməliyyatlarının aparıldığı yer.

Kompüter söndürüldükdə daxili yaddaşdakı informasiya silinir.

daxiliyanma mühərriki

Yanacağın yanmasından alınan enerjini mexaniki enerjiyə çevirən qurğu.

Daxiliyanma mühərrikləri avtomobillərdə, qatarlarda, hava nəqliyyatında, gəmilərdə tətbiq olunur.

dairə

danışıq səsləri

Danışarkən tələffüz olunan səslər.

Danışıq səsləri danışıq üzvlərinin (dil, dodaq, səs telləri və s.) iştirakı ilə yaranır. Tələffüz zamanı ağız boşluğunda maneəyə rast gəlib-gəlməməsinə görə danışıq səsləri iki yerə bölünür: sait səslər, samit səslər. Danışıq səslərinin yazıdakı qrafik işarəsi hərfdir.

dastan

Şifahi xalq ədəbiyyatının həcmcə ən böyük növü.

Dastanda həm nəsr, həm də nəzm hissələri olur. Burada hər hansı bir əhvalat, hadisə nəsrlə söylənilir və yeri gəldikcə mövzu ilə bağlı şeirlər verilir. «Kitabi-Dədə Qorqud», «Koroğlu», «Aşıq Qərib» məşhur Azərbaycan dastanlarıdır.

daşqın

Təbii fəlakət: sahildən kənara çıxan çay və ya dəniz suyunun qurunu, ətrafı basması.

debat

Fəal təlim üsullarından biri: dəqiq qaydaları olan mübahisə.

Şagirdlər iki qrupa bölünərək məlum problem üzərində dəlillər gətirməklə mübahisə edirlər. Hər iki qrup bir-birini dinləməyi, bir-biri ilə danışmağı bacarmalıdır.

defis

Mürəkkəb sözlərin tərkib hissələri arasında, rəqəmlə şəkilçi arasında, sətirdən-sətrə keçirmədə və s. hallarda istifadə olunan qısa üfüqi xətt şəklində işarə (-); məsələn: asta-asta, tör-töküntü, 7-ci.

Tire ilə defisi səhv salmaq olmaz. Tireyə nisbətən qısa xətt olan defis orfoqrafiya işarəsidir, tire isə durğu işarəsidir.

deklamasiya

Şeir və nəsr əsərini intonasiya, jest və mimikalarla söyləmə; bədii oxu məharəti.