Tarix terminləri lüğəti

“Ensiklopediya, yaxud elm, incəsənət və peşələrə dair izahlı lüğət” adlı ilk müasir sorğu kitabının tərtib olunmasında iştirak etmiş fransız maarifçiləri.

Ensiklopediyanın tərtibatçıları sırasına Monteskyö, Volter, Helvetsi, Russo, Holbax, Büffon, d`Alamber, habelə o dövrün bir sıra digər tanınmış mütəfəkkir, alim və ictimai xadimləri daxil olublar. Bir çox məsələlərdə onların baxışları üst-üstə düşməsə də, işə rəhbərlik edən Didronun bacarıqlı fəaliyyəti sayəsində  ensiklopediya həmin dövrdə mütərəqqi ideyaların carçısına çevrilib. Bundan narahatlıq keçirən kral şurası sorğu kitabının I–II cildləri 1751–1752-ci illərdə işıq üzü gördükdən sonra onun nəşrini yasaqlayıb. Lakin ictimai təzyiq nəticəsində 1753-cü ildə kral həmin qadağanı ləğv etməli olub. 38 cilddən ibarət ensiklopediyanın nəşri 1780-ci ildə başa çatıb.

Bu baxımdan insan və dünya haqqında bütün bilikləri özündə əks etdirən universal E.-larla yanaşı, milli, regional, eləcə də ayrı-ayrı sahələr üzrə ixtisaslaşmış E.-lar mövcuddur. E.-da məqalələr əlifba sırası ilə, bəzi hallarda isə həm də mövzu bölgüsü əsasında yerləşdirilir. Müasir anlamda ilk E. XVIII əsrdə fransız ensiklopedistləri tərəfindən hazırlanıb. Ən nüfuzlu universal E.-lara “Britaniya ensiklopediyası” (ABŞ və Böyük Britaniya), “Böyük Brokhauz” (Almaniya), “Böyük Laruss” (Fransa) misal ola bilər.

Axeylər, dorilər və ioniyalılarla yanaşı, dörd əsas qədim yunan tayfasından biri.

Bu tayfanın qurucusu əfsanəvi qəhrəman Eol sayılır. Tarixi inkişafda E. və axeylər qədim yunan mədəniyyətinin əsas daşıyıcıları olan dorilər və ioniyalılardan geri qalırlar. Öncə Fessaliyada yaşayan E. daha sonra dorilər və axeylər tərəfindən həmin ərazidən sıxışdırılıb çıxarılıblar, beləliklə, tərk edilmiş və dağıdılmış şəhərlərdə (məsələn, Delfidə) məskunlaşmalı olublar. E. (elmi ədəbiyyatda onlara «aiollar» da deyilir) qədim yunan dilinin eol dialektində danışıblar.

Gözün daxili hissəsinin küncünü örtən xüsusi dəri qat, monqoloid irqinin ən səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri.

E. gözü küləkdən, tozdan, eləcə də qarlı ərazilərdə günəş radiasiyasının zərərli təsirindən qoruyur. Əsasən, səhralarda, çöl zonalarında və şimal bölgələrdə məskunlaşmış monqoloid irqinə məsub insanlar üçün E.-un böyük əhəmiyyəti var. Digər irqlərin nümayəndələrində E.-a nadir hallarda rast gəlinir.

E. antik dövrə və qədim Şərqə marağın kəskin artması ilə əlaqədar İntibah dövründə yaranıb, onun elmi metodları isə XVIII–XIX əsrlərdə formalaşıb. Ədəbiyyatda qədim kitabələr epiqrafik abidələr adlanır. Bu abidələrin detallı tədqiqi, həmçinin yazının tarixinin öyrənilməsi isə E.-ya yaxın fənn olan paleoqrafiyanın vəzifəsidir.

E. era ilə müqayisədə daha kiçik zaman kəsiyini əhatə edir; məs.: İntibah E.-sı.

Epoxaya nisbətən E. daha böyük zaman kəsiyini əhatə edir.

3. Geologiyada eonların bölündüyü geoxronoloji vaxt vahidi.

Müasir dövrümüzə qədər davam edən ikinci geoloji eon – Fanerozoy – üç eraya bölünür: Paleozoy, Mezozoy, Kaynozoy. Lakin birinci eonun (Kriptozoy) era bölgüsündə elmdə vahid mövqe yoxdur. Bəzi geoloji vaxt xəritələrində o, üç (Heyden, Arxey, Proterozoy), digərlərində iki (Arxey və Proterozoy) hissəyə ayrılır, ya da üçüncü E. fərqli adlandırılır: Katarxey.

Xronoloji cəhətdən feodal monarxiyasının ilk forması.

E.F.D.-i quldarlıqdan (Cənubi Avropa, Şimali Afrika, Ön və Orta Asiya, Hindistan və Çində), yaxud da ibtidai icma quruluşundan (Avropanın qərbi, şimalı və şərqində) feodalizmə keçid dövründə formalaşıb. Hərbi demokratiya şəraitində silahlı dəstələrinə arxalanan hökmdarlar tədricən seçkili sərkərdələrdən dövlət başçılarına çevriliblər və ali hakimiyyəti irsən ötürməyə başlayıblar. Vəzifəli şəxslərin, əyalətlərdə canişinlərin təyinatı da onun səlahiyyətinə keçib.

E.O.Ə. dönəmində Xalqların böyük köçü baş verib, islam sivilizasiyasının əsası qoyulub, Şimali Afrika və İspaniya da daxil olmaqla böyük əraziləri əhatə edən Ərəb xilafəti yaranıb, özünün ən qüdrətli çağlarında Avropanın xeyli hissəsini əhatə edən Frank imperiyası formalaşıb, vikinqlər tarixi səhnəyə çıxıblar və s.

E. termini “soyuq müharibə“ dövründə sosialist və kapitalist sistemləri arasında qarşıdurmanın kəskinləşməsi anlamında geniş istifadə olunub.

XIX əsrin 90-cı illərində fəaliyyət göstərən xalqçılıq dərnək və qruplarının əsasında yaranmış partiyanın əsas tələbləri – mütləqiyyətin ləğvi, demokratik respublika, torpağın kəndli icmalarına verilməsi, əsas hüquq və azadlıqların təmin edilməsi və s. olub. E. bu məqsədlərə çatmaq üçün leqal mübarizədən terrora qədər müxtəlif metodlardan istifadə ediblər. Rusiyada mütləqiyyətin devrilməsində onların xüsusi rolu olub. Partiya 1917-ci il Fevral inqilabından sonra Rusiyanın ən nüfuzlu siyasi təşkilatına çevrilib və həmin ilin sonunda Müəssislər Məclisinə keçirilən seçkilərdə qalib gəlib. Bundan təşvişə düşən bolşeviklər E.-ə qarşı kütləvi repressiyalara başlayıblar və 1923-cü ilə kimi partiya faktik olaraq məhv edilib.