Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
etnos
yun. èthnos – xalq, tayfa
Tarixən müəyyən ərazidə formalaşmış, ümumi dilə, mədəniyyətə, psixikaya malik, digər analoji qruplardan fərqlənən sabit toplum.
Etnoqrafik mənada E. “xalq” termininin sinonimi kimi də işlənir. E. anlayışının mahiyyəti barədə yekdil fikir formalaşmayıb. Bu səbəbdən elmi ədəbiyyatda onun fərqli təriflərinə rast gəlinir. Etnoqrafik tədqiqat obyekti kimi E. terminini elmə XX əsrin əvvəlində rus etnoqrafı S.Şirokoqorov gətirib.
Həmçinin bax:
- etnik qrup
- subetnik qrup
- etnogenez
- etnoqrafik qrup
- etnoqrafiya
- etnologiya
- etnonim
- endoetnonim
- ekzoetnonim
- etnonimika
- etnosentrizm
etnosentrizm
yun. èthnos – xalq, tayfa + lat. centrum – çevrənin mərkəzi
Doğma etnosu və onun mədəniyyətini etalon, nümunə kimi qəbul edən milli-siyasi konsepsiya; insanda həyatın bütün təzahürlərini öz etnik toplumunun dəyərləri prizmasından qiymətləndirmək meyli.
E. termini ilk dəfə 1906-cı ildə amerikalı sosioloq U.Samner tərəfindən işlədilib. ABŞ tədqiqatçıları M.Brüer və D.Kempbell E.-in, yaxud etnomərkəzçiliyin üç əsas əlamətini göstərirlər: doğma mədəniyyətin təbii və düzgün, yabançı mədəniyyətlərin isə qeyri-təbii və səhv olmasına inam; doğma xalqın adətlərinin universal xarakterə malik olması düşüncəsi; doğma xalqın nümayəndələri ilə fəxrlə əməkdaşlıq edilməsi, onlara geniş yardım göstərilməsi və əksinə, yabançı xalqların düşmən qismində dəyərləndirilməsi.
Həmçinin bax:
- etnik qrup
- subetnik qrup
- etnogenez
- etnoqrafiya
- etnoqrafik qrup
- etnologiya
- etnonim
- endoetnonim
- ekzoetnonim
- etnonimika
- etnos
etrusklar
lat. Etrusci, Tusci; endoetnonim – Rasenna, Raśna
E.ə. I minillikdə Apennin yarımadasının şimal-qərb bölgələrində məskunlaşmış, yüksək inkişaf etmiş mədəniyyətə malik qədim tayfalar.
Daha öncə formalaşmış Etrusk mədəniyyəti Roma mədəniyyətinə güclü təsir göstərib: qladiator döyüşlərini, cəng arabalarının yarışlarını, dəfn mərasimlərini, bir sıra mühəndis qurğularını və s.-ni romalılar E.-dan mənimsəyiblər. E.ə. VII əsrin sonlarında E. 12 şəhər-dövlətdən ibarət güclü ittifaqda birləşiblər. E.ə. V–III əsrlərdə isə onlar romalılar tərəfindən istila ediliblər. E.-ın mənşəyi mübahisəli olaraq qalır. Bir sıra tədqiqatçılar bu tayfaların yarımadanın avtoxton əhalisi, digərləri isə gəlmə olduğunu iddia edirlər. Herodot E.-ın Apenninə Kiçik Asiyadan köç etdiklərini göstərir. XX əsrin ortalarına kimi qədim yunan tarixçisinin bu ehtimalı ciddi tənqid olunsa da, son genetik araşdırmalar E.-ın Türkiyənin ərazisində yaşayan əhali ilə qohumluq əlaqələrini təsdiqləyir.
Tarix terminləri lüğətievpatridlər
yun. eypatridai – hərfi mənasi: əsilzadə ataların övladları
Afinada iri torpaq sahibi olan nəsli əyanlar; geomorlar (xırda torpaq sahibləri) və demiurqlarla (sənətkarlar) yanaşı, azad əhalinin üç qrupundan biri.
E. XIII əsrdə meydana çıxdıqları ehtimal olunur. Ən yaxşı torpaqları tədricən əllərində cəmləşdirən E. e.ə. VIII–VI əsrlərdə xüsusilə böyük nüfuza, yüksək siyasi hakimiyyətə sahib olublar. Solonun islahatları (e.ə. 594–593) nəticəsində onlar öz imtiyazlarını itiriblər.
Tarix terminləri lüğətievpulu
Orta əsrlərdə Yaxın Şərqin bəzi ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda vergi.
E. ailə üzvlərinin sayından asılı olmayaraq hər evdən eyni miqdarda toplanıb, XIII–XIV əsrlərdə xane-şümari adı ilə yığılıb. Vergiyığan məmurların özbaşınalığını məhdudlaşdırmaq məqsədilə Ağqoyunlu dövlətinin banisi Uzun Həsənin “Qanunnamə”sində (XV əsr) xane-şümarinin miqdarı hər evdən ildə 7 axça həcmində müəyyənləşdirilib.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətiEyzenhauer doktrinası
ing. Eisenhower Doctrine
Xarici təcavüzə məruz qalmış istənilən ölkənin ABŞ-dan iqtisadi və ya hərbi yardım istəməsinə imkan yaradan konsepsiya, prinsiplər məcmusu.
ABŞ dövlət katibi C.Dallesin hazırladığı bu doktrina prezident D.Eyzenhauerun 1957-ci il yanvarın 5-də konqresə ünvanladığı məktubda öz əksini tapıb. E.D.-nın əsas məqsədi SSRİ-nin Yaxın Şərqdə artan fəallığının qarşısını almaq və bu bölgədə Qərb ölkələrinin, ilk növbədə, ABŞ-ın mövqelərini möhkəmləndirməkdən ibarət olub.
Tarix terminləri lüğəti