Tarix terminləri lüğəti

Həmçinin bax:

• frankizm

Bax: frankizm.

Suvaq quruduqdan sonra onun üzərində kalsium-karbonatdan ibarət şəffaf təbəqə əmələ gəlir ki, bu da F.-nın uzunömürlülüyünü təmin edir. F.-ların yaranma tarixi dəqiq məlum deyil, onlara hələ e.ə. II minillikdə Egey mədəniyyətində rast gəlinir. Bu texnika antik və erkən orta əsrlər dönəmində geniş yayılsa da, İntibah dövründə ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatıb.

Bu termin həmin titulu daşımış A.Hitlerlə assosiasiya olunur. F. titulunu Hitler 1934-cü il avqustun 9-da Veymar Respublikasının prezidenti Hindenburqun ölümündən sonra alıb. Beləliklə, o, prezident və kansler səlahiyyətlərini öz əlində cəmləşdirib. F. termini italyan faşistlərinin lideri B.Mussolininin duçe və general F.Frankonun kaudilyo titulları ilə eyni anlama malikdir. Müasir dövrdə bir çox hallarda oxlokratiya liderləri ironiya ilə F. adlandırılır.

Tarixən elə alınıb ki, müxtəlif ölkələrdə istifadə olunan F.-lar bir-birindən fərqlənib. 1958-ci ildə ingilisdilli ölkələr işlətdikləri uzunluq vahidlərini unifikasiya etmək qərarına gəlib. Bunun nəticəsində 0,3048 m-ə bərabər “beynəlxalq F.” yaranıb.

Həmçinin bax:

• düym
• yard

Feodal pərakəndəliyi dövründə bəzi dövlətlərdə hər ərazinin hakimi F.-un ölçüsünü özü müəyyən etmək hüququna malik olub. Bu səbəbdən XVIII əsrdə dünyada 100-dən artıq müxtəlif F.-dan istifadə edilib. İndi də müxtəlif ölkələrdə fərqli F.-lar işlədilir. Ən geniş yayılmışı ingilis F.-u (1 F. = 0,45359237 kq) sayılır. Amerika F.-u ona çox yaxındır – 0,453592292 kq; məs.: Avstriya F.-u isə 0,456001 kq təşkil edir.

Termin ilk dəfə XX əsrin əvvəllərində ABŞ-ın protestant icmasında baş qaldırmış hərəkata aid edilib. F. əksər hallarda dünyada gedən qloballaşma və sekulyarlaşma proseslərinə reaksiya kimi yaranır və bu səbəbdən də çox vaxt dini formalar alır. Dini F.-in başlıca məqsədi cəmiyyətdə dini strukturların hegemon rolunun bərpasıdır. Onun ideoloji bazasını isə müqəddəs dini kitablarda yazılanlara qeyd-şərtsiz əməl olunması, onların tənqidinin və ya liberal dəyərlər baxımından şərhinin qəbuledilməzliyi ideyası təşkil edir. Müasir dünyada F. meyilləri xristianlıq, iudaizm, hinduizm və digər dinlərdə özünü göstərsə də, islam F.-i problemi daha tez-tez gündəmə gəlir. Bu, müsəlman ölkələrində bir sıra modernizasiya cəhdlərinin ardıcıl şəkildə uğursuzluğa düçar olması ilə izah edilir. İslam F.-i iddia edir ki, bir çox müsəlman ölkələrinin acınacaqlı vəziyyətinə müsəlmanların öz həqiqi etiqadlarından uzaqlaşıb Qərbin materialist ideologiyalarına uyması səbəb olub.

1648–1653-cü illərdə Fransada C.Mazarini hökumətinin timsalında absolyutizmin güclənməsinə qarşı ictimai hərəkat.

Hərəkat iki mərhələyə bölünüb: “parlament F.-sı” (1648–1649) və “şahzadələr F.-sı”. Belə ki, ilkin dövrdə F.-nın əsas hərəkətverici qüvvəsi parlament və burjuaziya, sonra isə zadəgan əsilzadələr olub. Lakin hər iki halda Fransanın birinci naziri C.Mazarini hərəkatın öncüllərini müxtəlif üsullarla öz tərəfinə çəkməyə, son nəticədə onun yatırılmasına və ölkədə absolyutizmin möhkəmlənməsinə nail olub. Şəxsi maraqların hərəkatdakı böyük rolu, onun liderlərinin ölkənin xarici düşmənləri ilə əlaqə saxlaması və s. neqativ hallar F.-nın kütlələr tərəfindən birmənalı qarşılanmamasına əsas yaradıb. Təsadüfi deyil ki, narazılığını yalnız sözdə ifadə etməklə kifayətlənərək vəziyyəti dəyişmək üçün heç bir addım atmayan şəxsləri, ilk növbədə, prinsipsiz və şəxsi maraqlar güdən müxalifət nümayəndələrini müasir dövrdə F.-çı adlandırırlar.

Cəngavər, kənd, şəhər, kilsə F.-ları mövcud olub; məs.: cəngavərlər feodala ödənişsiz hərbi xidmət göstərib, kəndlilər ona torpaq rentası ödəyiblər. Bununla yanaşı, belə asılılıqda olan kəndlilərə şəxsi azadlıq, vəsiyyətetmə, kral məhkəməsində müdafiə hüquqları verilib.

Həmçinin bax:

• villanlar