Tarix terminləri lüğəti

Bax: jellerlər.

XIII–XIX əsrlərdə katolik kilsəsində bidətçilərin işləri üzrə xüsusi kilsə məhkəməsi.

İ. azadfikirliliyin hər cür təzahürünə və kilsə daxilində müxalif düşüncəyə qarşı mübarizə vasitəsi olub. 1231-ci ildə papa IX Qriqori bidətçilərin izlənilməsini xüsusi müvəkkillərə – inkvizitorlara tapşırıb. Bundan sonra Avropanın bir sıra ölkəsində İ. tribunalları təsis edilib. Təhqiqat işləri, hökmün çıxarılması və yerinə yetirilməsi bütünlüklə onlara tapşırılıb. Toxunulmazlıq statusuna malik İ. tribunallarının üzvləri yerli dünyəvi və dini hakimiyyətə deyil, birbaşa papanın özünə tabe olublar. XV–XVII əsrlərdə Avropada on minlərlə insan İ.-nın qurbanı olub, tonqallarda yandırılıb. Belə kilsə məhkəmələri XVIII əsrdə Avropanın əksər ölkələrində, XIX əsrdə isə Portuqaliya (1820), İspaniya (1834) və Papa vilayətində (1859) ləğv edilib.

Məhz yeni mərhələyə, formaya sıçrayışlı keçid İ.-ı təkamüldən fərqləndirir. İ.-lar təbiətdə (geoloji İ.), cəmiyyətdə (sənaye İ.-ı, mədəni İ., demoqrafik İ., siyasi və sosial İ.-lar), elmdə (elmi-texniki İ.) baş verə bilər. Siyasi çevrilişlərlə müşayiət olunan İ.-lar, bir qayda olaraq, zorakı üsullarla həyata keçirilir.

Həmçinin bax:

• əks-inqilab

Əksər hallarda İ. bütöv ölkə (1180-ci ildə Şotlandiya, 1200-cü ildə Fransa, 1208-ci ildə İngiltərədə) və şəhərlərdə tətbiq olunub, bəzi hallarda isə konkret şəxslərə aid edilib. İ.-dən hökmdarların papa hakimiyyətinə tabe etdirilməsi, habelə bidətə qarşı mübarizə vasitəsi kimi istifadə olunub. Belə qadağalar XI–XIII əsrlərdə daha geniş yayılıb, terminin özünə isə ilk dəfə VI əsr qaynaqlarında rast gəlinir. Müasir dövrdə İ. təzyiq, yaxud cəza forması kimi, demək olar ki, öz əhəmiyyətini itirib, lakin kanonik hüquqda o hələ də qalmaqdadır.

Axeylər, dorilər, eollarla (aiollarla) yanaşı, dörd əsas qədim yunan tayfasından biri.

Tayfanın mifik əcdadı antik qəhrəman İon hesab edildiyi üçün o belə adlanır. Dorilərlə İ. qədim yunan mədəniyyətinin əsas daşıyıcıları sayılırlar, çünki tarixi inkişafa verdikləri töhfə baxımından axeylər və eollarla müqayisədə onlar daha mühüm rol oynayıblar. Öncə Attika ərazisində, habelə Evbeya, Xios, Samos, Naksos və digər adalarda məskunlaşmış İ. e.ə. XI–IX əsrlərdə Kiçik Asiyanın bir hissəsini, eləcə də Qara və Mərmərə dənizlərinin sahillərini koloniyaya çeviriblər. İ.-ın danışdığı yunan dilinin İoniya dialektində yaradılmış çoxsaylı əsərlər və epiqrafik abidələr müasir dövrümüzə qədər qalıb.

İnsan irqlərinin fiziki və əqli baxımdan qeyri-bərabərliyi ideyasına əsaslanan mürtəce, elmi əsaslara söykənməyən baxışlar sistemi.

İ.-in praktikada tətbiqi özünü irqi ayrı-seçkilik (diskriminasiya) siyasətində büruzə verir. 1930-cu illərdə bir sıra Avropa ölkələrinin lüğətlərində İ. “bir irqin digərindən üstünlüyünə əsaslanan sistem” kimi şərh olunurdu. Hazırda isə bu termin daha geniş anlamda işlədilir. Belə ki, İ. dedikdə konkret fərdin xarakteri, mənəviyyatı, istedad və bacarığı, davranış xüsusiyyətlərinin formalaşmasında irqi mənsubiyyətin həlledici rola malik olduğunu iddia edən baxışlar sistemi başa düşülür. İ.-in təzahürləri hələ quldarlıq dövründə özünü göstərib, lakin Avropa ölkələrinin müstəmləkəçilik ekspansiyası ilə (XVI–XVII əsrlər) əlaqədar o, xüsusi “nəzəriyyə” forması alıb. “Elmi İ.”in banisi XIX əsr fransız tarixçisi J.Qobino sayılır. XX əsrdə İ. faşizmin timsalında ən eybəcər şəkil alıb. Həmin əsrin II yarısında isə İ.-in formalarından biri olan aparteid uzun müddət Cənubi Afrika Respublikasında hökmranlıq edib.

Belə zahiri xüsusiyyətlərə bədənin tük örtüyünün inkişaf dərəcəsi, dəri, saç və bəbəyin rəngi, habelə baş, burun, dodaq, göz qapağının forması, bədənin ölçüləri və s. aid edilir. İ.-i bir-birindən fərqləndirən cəhətlər on min illər ərzində insanın ətraf mühitə uyğunlaşması prosesində yaranıb. Onları antropologiyanın xüsusi sahəsi olan irqşünaslıq öyrənir. İ.-in vahid təsnifatı indiyə kimi yaradılmayıb. Müxtəlif antropoloji məktəblər 3-dən 7-dək böyük irqin və onlarla kiçik antropoloji tipin mövcud olduğunu göstərir. Ən geniş yayılmış mülahizəyə görə, insanlar üç böyük irqə bölünürlər: avropoid (Avropa-Asiya), neqroid (zənci-avstraloid) və monqoloid (Asiya-Amerika).

Həmçinin bax:

• irqçilik

Cəmiyyəti öncəki vəziyyətinə qaytarmaq istəyən, status-kvonun bərpasına çalışan ifrat mühafizəkar və hər cür tərəqqiyə qarşı çıxan siyasi hərəkat, habelə ideologiya.

Mövcud qayda-qanunların qorunub saxlanması və möhkəmlənməsinə yönəlmiş hərəkətlər də bəzən İ. adlanır. Bu termin Böyük Fransa inqilabı dövründə yaranıb. Bir qayda olaraq, o, neqativ anlamda işlənir. Artıq öz dövrünü ötmüş ictimai institutların (quldarlığın, təhkimçiliyin, inkvizisiyanın, kilsənin cəmiyyətdə hökmran rolunun və s.) bərpasına çalışan cərəyanlar İ. adlandırılır.

Həmçinin bax:

• irticaçı

İrticanın tərəfdarı və ya iştirakçısı; hər cür tərəqqinin (siyasi, mədəni, texniki) əleyhdarı.

Həm etiqad edənlərin sayına, həm də yayılma arealına görə buddizm və xristianlıqla yanaşı, ən böyük üç dünya dinindən biri.

Tək tanrı inancına (monoteizmə) söykənən İ. VII əsrin əvvəlində Ərəbistanda formalaşıb. Bu dinin ardıcılları özlərini müsəlman adlandırırlar. Müsəlmanlar İ.-ın yaradıcısını – Məhəmməd peyğəmbəri Allahın yer üzündə sonuncu elçisi hesab edirlər. İ. təliminin əsasında Məhəmməd peyğəmbərə ilahi vəhy kimi nazil olunmuş Allah kəlamı – Qurani-Kərim durur. Sonralar İ. qanunçuluğunu daha da möhkəmləndirmək məqsədilə Məhəmməd peyğəmbərin həyatından bəhs edən “müqəddəs rəvayətlər”, habelə onun öz kəlamları toplanaraq sistemləşdirilib və sünnə halına salınıb. Quran və sünnə bu dinin iki başlıca sütunudur. İki böyük təriqətə – sünnilik (müsəlmanların 90%-i) və şiəliyə (təqr. 10%) bölünmüş İ.-da mərasimlər və ayinlər klassik ərəb dilində həyata keçirilir. Müxtəlif qaynaqlara görə, hazırda Yer kürəsi əhalisinin 1/4-dən 1/3-nə qədəri özünü müsəlman sayır.

Həmçinin bax:

• islamşünaslıq
• islamofobiya

Bax: müsəlman renessansı.

İslam və onun ictimai təzahürlərinə qarşı neqativ münasibətin müxtəlif formalarının ümumi adı, ksenofobiya növlərindən biri.

İ. islam dininin özü ilə eyni vaxtda yaransa da, son dövrlərədək ciddi əhəmiyyət kəsb etməyib. Hərçənd bəzi ölkələrdə o, ənənəvi qaydada güclü mövqelərə malik olub. Məsələn, müsəlmanlara qarşı açıq ayrı-seçkilik normaları hələ çar Rusiyasında qanunvericilik səviyyəsində rəsmiləşdirilib. 1917-ci ilə kimi Rusiya müsəlmanları dövlət səviyyəsində bir çox hüquqlardan məhrum edilib. Bununla belə, dünya miqyasında İ. yalnız 11 sentyabr (2001) terror hadisələri və müsəlman dünyasında baş verən son proseslər fonunda xüsusi aktuallıq qazanıb.