Tarix terminləri lüğəti

normanlar

skand. nortman – şimal adamı

nota

lat. nota – işarə, qeyd, mülahizə

Bir ölkənin hökumətinin digər ölkənin hökumətinə rəsmi diplomatik müraciəti.

N. iki cür olur: verbal və şəxsi. Diplomatik praktikada verbal (lat. verbalis – şifahi) N.-ya daha tez-tez rast gəlinir. Bu zaman müzakirə mövzusu olan məsələ yazılı formada açıqlanır. Verbal N. üçüncü şəxsin adından yazılır, xüsusi blankda çap olunur və imzasız təqdim edilir. Lakin verbal N.-ya xarici işlər idarəsinin və ya diplomatik nümayəndəliyin möhürü vurulur, həmçinin ünvan göstərilir. O, şifahi bəyanata bərabər tutulur. Şəxsi N. isə, adətən, mühüm və prinsipial əhəmiyyətli məsələlərə həsr edilir. Şəxsi N. birinci şəxsin (onu imzalayanın) adından yazılır, möhürsüz xüsusi blankda çap olunur və burada da ünvan göstərilir. Hər bir halda N. bu və ya digər problemə dair dövlətin rəsmi mövqeyini əks etdirir. Diplomatik praktikada N.-lar mübadiləsi beynəlxalq sazişlərin bağlanmasının bir forması sayılır. N., bir qayda olaraq, fərdi diplomatik aktdır, bununla belə, müasir təcrübədə kollektiv N.-lara da təsadüf edilir.

notabllar

fr. notables < lat. notabilis – mühüm, görkəmli

XIV–XVIII əsrlərdə Fransada xüsusi yığıncaqların – notabllar məclisinin (assemblée des notables) üzvləri.

notabllar məclisi

novbarlıq

fars. növbarə – ilk meyvə, nübar

Nişanlı oğlanların qız evinə göndərdikləri meyvə sovqatı.

Adətən, müxtəlif meyvələrin nübarından ibarət olan N. bir və ya bir neçə xonçada aparılır. Qız evi N.-dan qohumlarına və qonşularına da pay ayırır. Sonra N. gətirilən qablara şirniyyat qoyub oğlan evinə qaytarırlar. Bu adətə Azərbaycanda bir çox hallarda indi də əməl olunur.

novruzəlibəylilər

Əsasən, Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil əyalətində məskunlaşmış Azərbaycan tayfalarından biri.

N. maldarlıq, qismən də əkinçiliklə məşğul olurlar.

novruzi

Orta əsrlərdə Azərbaycanda və bir sıra qonşu ölkələrdə əhalidən Novruz bayramı münasibətilə dövlət məmurları və feodalların xeyrinə toplanılan vergi.

Bu verginin həcmi qeyri-müəyyən olub. XV–XVI əsr fərmanlarında onun adı çəkilir.

noyon

monq. noen – ağa, knyaz

Monqolustanda dünyəvi feodal.

Öncə (XI əsr – XII əsrin I yarısı) qədim aristokratik nəsillərin başçıları olan N.-lar sonradan (XII əsrin II yarısından) feodallaşmış əyanların nümayəndələrinə çevriliblər. XIII–XIV əsrlərdə Monqol imperiyası dövründə N.-lar feodal sinfini təşkil ediblər. Sonrakı feodal pərakəndəliyi (XIV–XVII əsrlər) dönəmində isə onlar mərkəzi xan hakimiyyətindən asılı olmayan müstəqil feodal hakimlərinə çevriliblər. Mancur hökmranlığı zamanı (XVII əsr – XX əsrin əvvəli) N.-lar hər cür siyasi müstəqillikdən məhrum ediliblər. 1911–1919-cu illərdə N.-lar öz hakimiyyətlərini bərpa etsələr də, 20-ci illərin əvvəlində Monqolustanda kommunist rejiminin qurulması ilə onların mövcudluğuna son qoyulub.

nökərlər

monq. nöxör – dost, yoldaş

XI–XII əsrlərdə Monqolustanda feodal münasibətlərinin təşəkkülü dövründə feodallaşan əyanların xidmətində olan silahlı döyüşçülər.

N. müharibə zamanı döyüşçü, dinc dövrdə isə mühafizəçi, keşikçi funksiyalarını yerinə yetiriblər. XIII əsrin başlanğıcından onlar monqol xanlarının şəxsi qvardiyasını təşkil ediblər. XIV əsrdən başlayaraq Ön və Orta Asiyada, o cümlədən Azərbaycanda N. termini “ev qulluqçusu”, “ev xidmətçisi” anlamında işlədilir.

nukleus

lat. nucleus – nüvə

Daş əmək aləti.

numizmatika

lat. numisma, yun. nomisma – sikkə

Sikkələrin zərbi, habelə sikkələr, pul külçələri və digər abidələr (məs.: sikkə möhürləri, sənədləri) əsasında pul dövriyyəsinin tarixini öyrənən köməkçi tarix fənni.

N. elm kimi XVI əsrdə meydana gəlib. N.-ya ənənəvi olaraq kağız pul nişanlarının (bonistika), medal və jetonların (medalyer sənəti), eləcə də orden və döş nişanlarının (faleristika) tarixini öyrənən sahələr də daxil edilir. Lakin N.-nı sikkələrdən kolleksiya toplanması kimi bir məşğuliyyət növü ilə eyniləşdirmək olmaz, çünki kolleksiyaçını yalnız sikkənin nadirliyi və bədii dəyəri, numizmatı isə onun elmi əhəmiyyəti maraqlandırır.

nüsxəbənd

ər. nüsxə – yazılı mətnin surəti, əlyazması + fars. bənd – bağ, bağlama

1. Keçmişdə Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda kitab cildləməklə məşğul olan sənətkar.

Mətbəə-çap işlərinin inkişafı ilə əlaqədar N. peşəsi aradan çıxıb.

2. Keçmişdə xalq təbabətində dərman nüsxəsi (resept) yazan həkim.

nüseyrilər

nunsi

lat. nuntius – müjdəçi

Roma papasının rəsmi diplomatik münasibətlər saxladığı dövlətlərdə daimi nümayəndəsi.

N. “fövqəladə və səlahiyyətli səfir” diplomatik rütbəsinə uyğun gəlir. Bu diplomatik nümayəndəlik institutu XVI əsrin I yarısından etibarən formalaşmağa başlayıb.

nümayəndələr palatası

Dünyanın bir sıra ölkələrində parlamentin və ya onun bir palatasının adı.

ABŞ, Yaponiya, İrlandiya, Avstraliya və s. ölkələrdə parlamentin aşağı palatası, Misir və Maltada isə birpalatalı parlamentin özü N.P. adlanır.