Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
Çuxursəd
türk. çukur – çökək, çala + set – düzənlik yayla
XV–XVIII əsrlərdə Azərbaycanın tarixi vilayətlərindən birinin adı; indiki Ermənistan Respublikasının ərazisini əhatə edən və Axısxadan Qarabağadək uzanan sahə.
Ç.-in mərkəzi İrəvan şəhəri olub. Ehtimala görə, Araz çayının orta axarının hər iki sahili həqiqətən çökək düzənliklərdən ibarət olduğu üçün bu ərazi belə adlanıb. Səfəvilər dönəmində – XVI əsrin I yarısında həmin ərazidə Ç. bəylərbəyiliyi yaradılıb. XVII əsrdən Naxçıvan vilayəti də Ç. bəylərbəyiliyinin tərkibinə daxil edilib. Səfəvilər dövləti və Nadir şahın süqutundan sonra Ç. ərazisində İrəvan və Naxçıvan xanlıqları yaranıb.
Tarix terminləri lüğətiçul
Müxtəlif ev heyvanlarının (at, dəvə, öküz və s.) belinə salmaq üçün istifadə olunan örtük.
Ç.-lar, əsasən, xovlu və xovsuz xalça texnikası, bəzən də tikmə üsulu ilə istehsal olunub, yun və ipək saplardan toxunub. Adətən, onların üzəri heyvan, quş rəsmləri, həndəsi və nəbati (gül, qönçə, yarpaq) naxışlar, həmçinin saçaqlarla bəzədilib. Hökmdar və əyanların atları üçün toxunan Ç.-ların tərtibatında qızıl-gümüş tellərdən və qiymətli daşlardan istifadə edilib.
Tarix terminləri lüğətiçum
udmurt. çum – çadır, koma
Sibir xalqlarının ənənəvi müvəqqəti yaşayış evi.
Konusvarı formalı Ç. əsası yerə basdırılan və yuxarı hissələri birləşdirilən çubuqlardan ibarət olur, bu çubuqların üzəri maral dərisi, keçə, yaxud tozağacı qabıqları ilə örtülür. Ç.-un ortasında ocaq yerləşir. Aşağı hissədə diametri 3–8 m təşkil edən Ç.-u asanlıqla söküb bir yerdən başqa yerə daşımaq mümkündür.
Tarix terminləri lüğətiçürük yerlər
XVIII əsrin sonu – XIX əsrdə Böyük Britaniyada, demək olar, əhalisiz qalmış, lakin parlamentdə öz nümayəndəliyini qoruyub saxlamış qədim kənd və şəhərciklərdən ibarət ərazilərə verilən ad.
Belə ərazilərə ingiliscə rotten boroughs (rotten – çürük + borough – kənd, şəhərcik) deyilir. Ç.Y. həmin torpaqların sahibi olan lendlordların işinə çox yarayırdı, onların məhdud sayda seçicinin səsini pul və digər üsullarla “satın alaraq” parlamentə deputat seçilməsini asanlaşdırırdı. 1831-ci ildə ingilis parlamentində 406 deputatdan 152-nin yüzdən, 88-nin isə əllidən az seçicisi var idi. Eyni zamanda Mançester, Birmingem kimi sürətlə inkişaf edən şəhərlərin tarixi bölgü sisteminə görə parlamentə öz nümayəndəsini göndərmək hüququ yox idi. 1832-ci ildə həyata keçirilən islahat nəticəsində Ç.Y.-dən 56-nın parlamentə nümayəndə göndərmək hüququ ləğv edildi, daha 30-nun təmsilçiliyi yarıbayarı azaldıldı. Boşalan yerlər 42 sənaye mərkəzi arasında bölüşdürüldü. 1867-ci ildə – 46, 1885-ci ildə isə daha – 105 Ç.Y.-in təmsilçiliyi ləğv olundu.
Tarix terminləri lüğətidaxmalı qul
Qədim Romada daxma tikməyə və ailə qurmağa icazə verilən qul.
Qul öz əməyinin nəticəsində maraqlı olmadığı üçün Qədim Romada II–III əsrlərdən başlayaraq quldarlıq quruluşu tənəzzül dövrünə qədəm qoyub. Vəziyyətdən çıxmaq və qulların daha məhsuldar işləməsinə stimul yaratmaq üçün sahibləri onlardan bəzilərinə kiçik torpaq sahələri, əmək alətləri, toxum, iş heyvanı paylayıblar, habelə ev tikməyə və ailə qurmağa icazə veriblər. Belə qullar D.Q.-lar adlandırılıblar.
Tarix terminləri lüğətidairəvi evlər
Yaxın Şərq ölkələrində, eləcə də Cənubi Qafqaz və Orta Asiyada Eneolit və Erkən Tunc dövrləri üçün səciyyəvi olan yaşayış evləri.
Azərbaycanda Kültəpə, Şomutəpə, Töyrətəpə və s. qədim yaşayış məskənlərində belə evlər aşkar edilib. Daşdan, yaxud çiy kərpicdən tikilən D.E.-in divarları və torpaq döşəməsi saman qarışdırılmış gillə suvanıb. Konusvarı və ya günbəz formalı tavanı saxlayan mərkəzi dirəyi bərkitmək üçün evlərin ortasında kiçik çuxurlar qazılıb, yaxud yastı daşlar qoyulub. Əkinçilik və maldarlıqla məşğul olan tayfaların yaşadıqları D.E.-i qızdırmaq məqsədilə gil manqaldan, ocaqdan, habelə kürədən istifadə edilib.
Tarix terminləri lüğətidaklar
lat. Daci
Qədimdə, əsasən, Dunay çayı ilə Karpat dağları arasındakı ərazidə (indiki Rumıniya və Moldovada) məskunlaşmış Şimali Frakiya tayfaları qrupu.
D. (bəzi mənbələrdə onlar «daçyalılar» adlandırılırlar) daha çox əkinçilik və maldarlıqla məşğul olublar, lakin sənətkarlıq da burada yüksək dərəcədə inkişaf edib. Bu tayfalar e.ə. V–IV əsrlərdə yunan şəhərləri, e.ə. I əsrdən isə Roma tacirləri ilə sıx ticarət əlaqələri saxlayıblar. E.ə. I – eramızın I əsrlərində romalılara ciddi müqavimət göstərən D., nəhayət, 101–102 və 105–106-cı illərdə baş vermiş müharibələrdə onlara məğlub olublar. Bundan sonra D.-ın ərazisi Romanın Dakiya vilayətinə çevrilib.
Tarix terminləri lüğətidalay-lama
monq. dalay – okean (ali, ən müdrik mənasında) + tibet. bla ma – müəllim
XVI əsrdən Tibetdə lama kilsəsində baş kahinin titulu.
XVII əsrdən başlayaraq Tibetdə həm dini, həm də dünyəvi hakimiyyət D.-L.-nın əlində cəmləşib. 1959-cu ildə isə Tibetdə Çinin kommunist rejiminə qarşı üsyan yatırıldıqdan sonra sonuncu – XIV D.-L. xaricə mühacirət edib.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti“Böyük Ermənistan”
Erməni millətçiləri tərəfindən qonşu xalqlara məxsus torpaqları zəbt etmək məqsədilə yaradılmış dini-ideoloji, terrorçu “doktrina”.
Bu doktrinanın əsasında guya vaxtilə “dənizdən-dənizə” geniş əraziləri əhatə etmiş olan “B.E.” dövlətini dirçəltmək ideyası durur. Belə dövlətin nə vaxtsa mövcud olmasını tarixi qaynaqlar təkzib edir.
Tarix terminləri lüğətiBöyük İpək yolu
Qədim dövrdə və orta əsrlərdə Şərqi Asiyanı Ön Asiya (Aralıq dənizi hövzəsi) ölkələri ilə birləşdirən karvan yolu.
Əsasən, Çin ipəyinin ixracı üçün istifadə edildiyinə görə bu yolu belə adlandırıblar. E.ə II əsrdə qədim Çinin Xan sülaləsi dönəmində salınmış B.İ.Y. Sian və Lançjou şəhərlərindən keçməklə Dunxuana uzanıb, burada iki yerə ayrılıb: şimal yolu Turfandan Pamir dağları vasitəsilə Fərqanəyə və Qazaxıstan çöllərinə, cənub yolu isə – Lobnor gölünün yaxınlığından Təklə-Məkan səhrasının cənub qurtaracağı ilə Yarkəndə və Pamir dağlarının cənub hissəsi ilə Baktriyaya, oradan isə Parfiyaya, Hindistana və Yaxın Şərqə gedib çıxıb. B.İ.Y. termini ilk dəfə 1877-ci ildə alman coğrafiyaçısı Rihtqofen tərəfindən işlədilib.
Tarix terminləri lüğətidamğalama nizamı
Ökədəki bütün fil, at və dəvələrin damğalanması haqqında Moğol hökmdarı Əkbər şahın (1556–1605) verdiyi qanun.
Bu qanunun məqsədi həm ölkədəki bütün heyvanların dəqiq sayını müəyyənləşdirmək, həm də onların mərkəzi hakimiyyətə qarşı çıxan üsyançı bəylərə satılmasının qarşısını almaq olub. D.N.-nda döyüş əhəmiyyətli heyvanları hökmdarın düşmənlərinə satanlar üçün ağır cəzalar nəzərdə tutulub.
Tarix terminləri lüğəti