Tarix terminləri lüğəti

Beynəlxalq hüquqa görə, İ. təcavüzün formalarından biri hesab olunur və buna görə beynəlxalq-hüquqi məsuliyyət nəzərdə tutulur. İ. işğaldan fərqlənir. Belə ki, işğal ərazinin hüquqi mənsubluğunun avtomatik olaraq dəyişdirilməsi ilə nəticələnmir. Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı Azərbaycan əraziləri Ermənistan tərəfindən işğal olunsa da, növbəti onilliklərdə qonşu dövlət həmin torpaqları İ. etməkdən (rəsmi surətdə öz ərazisinə birləşdirməkdən) çəkinib. Rusiya isə 2014-cü ildə Krımı İ. edib, yəni hüquqi cəhətdən öz ərazisinə qatıb.

Bax: il.

Bax: blitskriq.

İ. “xan” titulundan bir rütbə aşağı sayılıb. Bəzi mülahizələrə görə, bu termin Mavəraünnəhri fəth etmiş Arslan-ilek Nəsr ilə Qaraxani hökmdarı Arslan Qara xan Əhməd ibn Əlinin adlarının müsəlman mənbələrində qarışdırılması nəticəsində meydana gəlib. Bir sıra tarixi qaynaqlarda Qaraxanilər dövləti “İ. krallığı” kimi də göstərilib. Qaraxanilərin sikkələrində də “İlek” sözünə rast gəlmək olur.

Anarxiya və xaos, milli qırğın və iqtisadi tənəzzül, bolşevik-daşnak təhdidləri və dövlətçilik ənənələrinin zəifliyi şəraitində ölkə əhalisinin bir qisminin çıxış yolunu qardaş Türkiyəyə birləşməkdə görməsi təbii sayıla bilərdi. Lakin Milli Şuranın və hökumətin fəaliyyətindən narazı olan bəzi ictimai-siyasi qüvvələr bundan öz şəxsi maraqları üçün istifadə etməyə çalışaraq İ.-a qoşulmuş, vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirmişdilər. İ.-ın həmin dövrdə türk qoşunlarının Azərbaycandakı komandanı Nuru paşa tərəfindən dəstəklənməsi isə ölkənin dövlət müstəqilliyini təhlükə altında qoyan iyun böhranına gətirib çıxarmışdı.

Bax: elxan.

Bu tayfalar barədə ilk məlumatlara e.ə. VI–V əsrlərə aid yunan qaynaqlarında rast gəlinir. E.ə. III əsrdən başlayaraq İ. romalıların hücumlarına məruz qalıblar, e.ə. II əsrin ortalarında isə onların yaşadıqları ərazilər Romadan asılı olan Makedoniyanın nəzarətinə keçib. Bununla belə, eramızın ilk əsrlərinədək İ. romalılara müqavimət göstərməkdə davam ediblər. Yalnız Xalqların böyük köçü zamanı onlar tamamilə assimilyasiyaya uğrayıblar. Hind-Avropa dillərinin paleo-Balkan qrupuna daxil olan İlliriya dili V–VII əsrlərə qədər mövcud olub, sonra isə ölü dilə çevrilib. Bəzi tədqiqatçılar İ.-ın müasir albanların əcdadları olduqları barədə fikir irəli sürürlər.

See also:

• illirizm

Onun əsas məqsədi bütün cənubi slavyan torpaqlarını əhatə edən “Böyük İlliriya” yaratmaq olub. Bu hərəkatın ideoloqları cənubi slavyanları qədim illiriyalılardan törəmiş vahid xalq hesab edib, ilkin mərhələdə onların ədəbi-dil birliyinin yaradılmasına çalışıblar. Həmin birlik cənubi slavyanların gələcək siyasi birliyinin əsası sayılıb. 1849-cu ildə Habsburqlar imperiyasında əks-inqilabın qələbəsi ilə İ. iflasa uğrayıb, lakin o, xorvat mədəniyyəti və ədəbiyyatının inkişafına güclü təkan verib.

Qədim Spartanın dorilər tərəfindən tabe edilmiş əkinçi əhalisi.

Dövlətin mülkiyyəti sayılan İ. ayrı-ayrı spartalılara məxsus torpaq sahələrinə təhkim olunublar. Sosial statuslarına görə onlar qullara yaxın hesab ediliblər, lakin sonunculardan torpağı əkib-becərmək üçün zəruri istehsal vasitələrinə və şəxsi təsərrüfata malik olmaları ilə fərqləniblər. Sahiblərinin İ.-ı satmaq və öldürmək hüququ olmayıb. İ. məhsulun təxminən yarısını natural vergi şəklində ağalarına veriblər. Sayca özlərindən bir neçə dəfə çox olan İ.-ı itaətdə saxlamaq məqsədilə spartalılar onları daim fizikli və mənəvi terrora məruz qoyublar.

Məhəmməd peyğəmbər, onun ölümündən sonra isə xəlifələr İ. titulu daşıyıblar. Onlar həm dini, həm də dünyəvi hakimiyyətə malik olublar. İ. titulunu kimin daşıması və onun mahiyyəti barədə mübahisələr islamın sünnilik və şiəlik təriqətlərinə parçalanmasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərib. Sünnilikdə İ. dini və dünyəvi hakimiyyətə malik hökmdar olduğu halda, şiəlikdə o, insanla Allah arasında vasitəçi rolunu oynayan müqəddəs şəxs sayılır. Bundan əlavə, sünnilikdə İ. seçilir və ya təyin edilirsə, şiəlikdə həmin titul Əli ibn Əbu Talibin nəslindən olanlara irsən keçir. Bu səbəbdən şiələr Əlini birinci İ. sayırlar.

2. Sünnilik təriqətində mövcud olan dörd rəsmi məzhəbin (hənəfilik, malikilik, şafiilik və hənbəlilik) başçıları.

3. Müsəlman teokratik dövlətlərində hökmdar; məs.: Əməvilər və Abbasilər dövlətlərində xəlifə, Osmanlı imperiyasında sultan və s.

4. Məsciddə ümumi ibadətə başçılıq edən ruhani.

Bax: imamlıq.

Dini və dünyəvi hakimiyyəti özündə birləşdirən islam dövlətçiliyi institutu, müsəlman teokratiyasının formalarından biri.

Yeni dövrdə bu hakimiyyət forması XIX əsrin 20-ci illərinin sonunda Dağıstan və Çeçenistan ərazisində müridlərin yaratdıqları dövlətdə özünü bariz şəkildə göstərib. 1917–1921-ci illərdə Şimali Qafqaz xalqlarını bolşeviklərə qarşı mübarizədə sıx birləşdirmək məqsədilə bir sıra yerli xadimlər İ. ideyasından bəhrələnməyə çalışıblar.

See also:

• imam

See also:

• mühacirət