Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

cil

carex

Birləpəlilər sinfi, cilkimilər fəsiləsindən bitki cinsi.

Sürünən, yaxud qısa kökümsovlu çoxillik otdur. Xətvari yarpaqları çıxıntılı və kənarı iti olur. Çiçəkləri bircinsiyyətlidir. Meyvəsi fındıqcadır. Azərbaycanda 61 növü var. C.-dən quru ot və silos tədarük edilir. Dekorativ bitki kimi becərilir.

cincilim

stellaria

Qərənfilçiçəklilər fəsiləsindən  bitki cinsi.

Çoxillikdir. Az halda bir və ikiillik otlardır. Yarpaqları dəyirmi, xətli-lansetvari və yumurtavari formada olub, qarşı-qarşıya yerləşmişdir. Meyvəsi qutucuqdur. Azərbaycanda  4 növü var. Lansetvari C. balverən bitkidir. Heyvanlar yaxşı yeyir. Taxılabənzər C. isə zəhərlidir.

cins

genus

1. Yarımcinsləri birləşdirən canlıların təsnifat vahidi (taksonomik kateqoriya).

Təsnifat kateqoriyasında fəsilə qrupundan aşağıda, növ qrupundan isə yuxarıda yerləşir. Hər bir nominal C.-in tipini “tipik növ” adlı nominal növ təmsil edir.

2. Adətən təsərrüfat əhəmiyyətli heyvan növlərinin süni seçmə yolu ilə (insanlar tərəfindən aparılan seçmə) alınan formaları.

cırcıramalar

cicadinea

Cücülər sinfi, bərabərqanadlılar dəstəsində yarımdəstə.

Bədənin uzunluğu 2-6 mm, bığları üçbuğumlu, ağız aparatı sorucu, dal ayaqları tullanandır. Azərbaycanda 250-dən çox növü yayılmışdır. İldə 1-2 nəsil verir. Cırcıramalar bitki ilə qidalanırlar. Təbii otlaqlarda daha çox olur. Bəzi növləri kənd təsərrüfatı bitkilərinə, ağaclara zərər vurur.  Bitkilərdə virus xəstəliklərinin keçiricisidir. Zərərli C.-a qarşı aqrotexniki və kimyəvi mübarizə aparılır.

cirə

ciminum

Çətirçiçəklilər fəsiləsindən birillik ot bitkisi.

Tünd-yaşıl yarpaqları 2-3 qat bölümlüdür. Meyvəsi ikitoxumludur. Azərbaycanda 1 növü becərilir. Toxumunda 2-4% efir yağı, 16% xrorofil və bəzi turşular olur. Xalq təbabətində C.-nin toxumundan asmanın qarşısını alan, xroniki mədə-bağırsaq xəstəliklərinin müalicəsində, soyuqdəymədə bəlğəmgətirən, köpyatıran və iştaha artıran dərman kimi istifadə olunur.

cırtdanboyluluq

nanizm

Qeyri-normal kiçik boy.

Səbəbi: daxili sekresiya vəzilərinin zədələnməsidir. C.-un bütün növləri şərti olaraq mütənasib və qeyri-mütənasib C.-lara bölünür. Mütənasib C.-a hipofizar, tireogen, infantil və beyin xəstəlikləri ilə əlaqədar, qeyri-mütənasib C.-a isə skeletin deformasiyası ilə təzahür edən raxit, xondrodistofiya və sümüklərin sistem xəstəliyindən  baş verən C. aiddir.

ciyən

typha

Eyniadlı fəsilədən birləpəli bitki cinsi.

Birevli, çoxillik C. bataqlıq bitkisidir. Enli və ya daryarpaqlıdır. Xırda çiçəkləri ayrıcinsiyyətlidir. Meyvəsi fındıqcadır. Azərbaycanda 7 növü məlumdur. C.-dən tikinti materialı, kağız və s. hazırlanır. C.-nin bəzi növləri çəltiyin alağıdır.

ciyərsiz salamandr

plethodontidae

Quyruqlu suda-quruda yaşayanlar fəsiləsi. 

Uzunluğu 8-15 sm-ədək olur. Dəri, ağızın və udlağın selikli qişası ilə tənəffüs edir. Əsl salamandrlara  yaxındır. Ağciyəri yoxdur,  ürəyi ikikameralıdır. 60-adək növü var. Quru salamandrları yumurtalarını quruda rütubətli yerlərdə qoyur. Bəzi növəri diridoğandır. Cücülər və başqa onurğasızlarla qidalanır.

cökə

İkiləpəlilər sinfindən bitki cinsi.

C. isti və yağışlı ölkələrdə bitir. Meyvəsi qozaoxşardır. 10-a qədər növü məlumdur.

cövüz

myristica

Eyniadlı fəsilədən həmişəyaşıl ağac cinsi.

Cinsin digər adı müşk qozudur. Sarımtıl çiçəkləri salxım və ya çətirəbənzər çiçək qrupunda yerləşir; meyvəsi çəyirdəkdir. Tropik ölkələrdə 120-yədək növü məlumdur. Ədviyyat kimi ətirli C.-ün meyvəsinin və toxumundan  istifadə olunur.

cuzğun

calligonum

Qırxbuğum fəsiləsindən bitki cinsi.

Çox bulaqlanan koldur. Yarapqları tez tökülən, çiçəkləri ikincinsiyyətlidir. Meyvəsi fındıqcadır. Qumlu səhralarda rast gəlinir. Azərbaycanda 4 növü var. Bəzi növləri  qumun bərkidilməsi üçün istifadə edilir. Yaşıl cavan zoğlarını dəvələr və qoyunlar yeyir.

cücəli quşlar

nidifugae

Yumurtadan yeni çıxmış balalarının gözləri və qulaqları açıq olan, tükləri yaxşı inkişaf etmiş quşlar.

Çoxu müstəqil yem axtarır. Davranışları müxtəlifdir. Bax həmçinin: ətcəbalalı quşlar.

cüllütkimilər

charadriiformes

Quş dəstəsi. Xırda və ortaboylu quşlardır.

Ayaqları adətən uzundur, yaxşı qaçır və üzür. Qanadları uzun və ensiz olur. Quyruğu qısadır. Dimdiyi ovu tutmaqla əlaqədar müxtəlif formada olur. 300-dən çox növü var. Geniş yayılmışdır. Azərbaycanda 63 növü məlumdur. Yerdə və qaya üzərində yuvalayır. Çoxu monoqamdır. 1-5, bəzən 3-4 yumurta qoyur. Suda və quruda yaşayan onurğasızlarla qidalanır.

cütdırnaqlılar

artiodactyla

Məməli heyvanlar dəstəsi.

Otyeyəndirlər. Xarakterik xüsusiyyətləri ətrafların əsas oxunun 3-cü və 4-cü barmaqlarının arasından keçməsidir. 2-ci və 5-ci baqmaqları çox zəifdir və ya itmişdir. 3 yarımdəstəsi  var; gövşəməyənlər, gövşəyənlər və döyənəkayaqlılar. Azərbaycanda 8 növü və 1 yarımnövü yaşayır.

cüyür

Capreolus capreolus Linn., 1758

Cütdırnaqlılar dəstəsinin dolubuynuzlular (marallar) fəsiləsindən gövşəyən heyvan cinsi.

Yüngül və yaraşıqlı bədəninin uzunluğu 1,5 m, çəkisi 25-60 kq olur. Əsasən erkəklərdə ucu üçşaxəli buynuz olur. Buynuzları oktyabr-dekabr aylarında düşür və 3-4 həftədən sonra yenisi ilə əvəz olunur. Dişi fərdlərdə buynuz olmur. Dişisi 2, nadir hallarda 3 bala verir. Boğazlıq dövrü 6 aydır. Cinsin nümayəndələrinin rəngi yayda kürən, qışda boz olur. 4 yarımnövü məlumdur.