Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

biofizika

Elementar bioloji sistemlərin ultrasturukturu və funksiyalarının fiziki analizi haqqında elm.

biogen elementlər

Orqanizmlərin tərkibində bioloji əhəmiyyətli çox rastlanan kimyəvi elementlər.

B.E.-dən 4-ü – oksigen, karbon, hidrogen və azot 98% təşkil edir. 8 element – kalium, natrium, kalsium, maqnezium, fosfor, kükürd, xlor və dəmir 1,9% təşkil edir. Elementlərin dövri sistemində olan və canlı orqanizmlərdə yerdə qalan digər elementlərin yayılması ümumilikdə 0,1% təşkil edir.

biogen stimulyator

Əlverişsiz şəraitdə toxumalarda sintez olunan və orqanizmin həyat proseslərini fəallaşdıran maddələr.

biogenez

yun. “bios” – həyat, “genezis” – yaranma, əmələgəlmə

Yer üzərində həyatın cansız materiyadan yaranmasını inkar edən nəzəriyyə.

biogeosenologiya

yun. “bios” – canlı, “geo” – yer, “senos” – birlik, “loqos” – elm

Canlıların yaşadığı mühitlə birlikdə yaratdığı təbii qruplaşmasını kompleks öyrənən elm sahəsi.

Banisi V.N.Sukaçovdur. B.-nın əsas vəzifəsi biogeosenozu təşkil edən komponentlərin quruluşunu, xassələrini, funksiyalarını tədqiq etmək; ekosistemdə baş verən dəyişiklikləri, kənar və daxili enerji axınını, maddələr mübadiləsinin intensivliyini və bioloji məhsuldarlığı öyrənməkdir.

biogeosfera

yun. “bios” – həyat, "geo” – yer, “sphera” – kürə

Yerin üst qatında canlıların ən geniş yayıldığı hissə.

B. biosferin tərkib hissəsi olub litosferdə yerləşir.

biokustika

Heyvan səslərini və onların səs vasitəsilə bir-biri ilə əlaqəsini öyrənən biologiya sahəsi.

B. heyvanların ekologiya və etologiyası, səs siqnalları verən və alan orqanların morfologiya və fiziologiyası, eləcə də akustika ilə sıx əlaqədardır. B.-dan həmçinin heyvanları məhv etmək istəmədikdə, onlara süni səslə təsir edilir.

biokütlə

Vahid sahədə, yaxud həcmdə canlıların çəki vahidi ilə ifadə olunan canlı maddəsinin miqdarı.

Yaş və quru B. hesablana bilər. Bitki B.-si fitokütlə, heyvan B.-si zookütlə adlanır.

biologiya

yun. “bios” – həyat və “loqos” – elm, təlim

Canlı təbiət haqqında elmlər kompleksi.

Müasir dövrdə B.-nın botanika, zoologiya, insan və heyvan fiziologiyası, sitologiya, histologiya, mikrobiologiya, genetika, embriologiya və s. elm sahələrinə ayrılır.

B. elminin digər təbiət və texniki elmlərlə sintezindən yaranan elmlər – bionika (texnika), biofizika, biokimya, biogeologiya və s. XXI əsrdə elmi-texniki tərəqqi ilə əlaqədar çox inkişaf etmişdir. B. yer üzərində mövcud olan və məhv olmuş külli miqdarda növ müxtəlifliyi, onların quruluşu və funksiyası, mənşəyi, çoxalması və inkişafı, canlı və cansız təbiətlə əlaqəsini öyrənən müxtəlif sahələrə bölünür. Biologiya həyata xas olan ümumi və fərdi qanunauyğunluqları müəyyən edir. Biologiyanın çoxlu sahələrinin olmasına baxmayaraq qanunauyğunluqlar əsasən ümumi biologiya tərəfindən tədqiq edilir. Ümumi biologiya özündə – yer üzərində həyatın əmələ gəlməsi haqqında nəzəriyyəni, hüceyrə haqqında nəzəriyyəni (sitologiya), toxuma biologiyasını (histologiya), molekulyar biologiyanı, insan haqqında nəzəriyyəni, ekologiyanı, genetikanı, biosfer haqqında nəzəriyyəni, təkamül nəzəriyyəsini (Darvinizm) və orqanizmlərin fərdi inkişafını (ontogenez) birləşdirir. B. terminini elmə ilk dəfə 1802-ci ildə bir-birindən asılı olmadan J.B.Lamark və Q.R.Treviranus daxil etmişlər. Lakin T.Roze (1797) və K.Burduxun (1800) əsərlərində biologiya terminindən istifadə edilmişdir. Ümumilikdə B. canlıları 4 böyük qrupda – bitkilər (500 mindən çox növ), heyvanlar (2 milyondan çox növ), göbələklər (100 min növ) və bakteriyalar olmaqla öyrənir.

bioloji mübarizə

Bir canlının digər canlıyla məhv edilməsi, yaxud ona qarşı yönəldilməsi.

Bağ və tarlalara zərər vuran həşərat və gəmiricilərə qarşı quşların həmin əraziyə cəlb edilməsi B.M.-dir.

bioloji saat

Canlılarda vaxtı müəyyənetmə mexanizmi.

İnsanda günü sirkat tsikli, quşlarda miqrasiyalar B.S. funksiyası ilə idarə olunur. B.S.-ın mahiyyəti vaxtı ölçən cihaz olmadan günün təqribən hansı saatları olduğunu müəyyən etmək qabiliyyətidir. B.S. dövri proseslərlə əlaqədardır.

biolokasiya

Heyvanlarda səs və işıq siqnallarına əsasən mövqeyi müəyyən etmək qabiliyyəti.

B. delfin və yarasalarda yaxşı inkişaf etmişdir. Hətta yarasalar gözləri pis inkişaf etdiyinə görə yalnız B. sayəsində havada ziqzaqvari hərəkət edirlər.

biometriya

Populyasiyalarda kəmiyyət dəyişikliklərini riyazi statistika üsulları ilə təhlil edən biologiya sahəsi.

B. orqanizmləri əlamət və keyfiyyət parametrləri nəzərə alınmaqla tədqiq edir.

biopolimer

yun. “bios” – həyat, “poli” – çox

Əsasən canlılarda rastlanan yüksək quruluşlu üzvi molekullar.

20 növ sehirli amin turşusundan əmələ gəlmiş təbii zülallar, DNT və RNT, sellüloza və nişasta, ATF, habelə bunların törəmələri B.-ə aiddir.

biopsiya

Xəstəliyin xarakterini mikroskopla müəyyən etmək üçün canlı orqanizm toxumasından kiçik bir parçanın kəsilib müayinə edilməsi.

B. diaqnoz qoymaq, xəstəliyin yayıldığı hüdudları müəyyən etmək və cərrahi əməliyyat öncəsi planlaşdırma üçün mühüm əhəmiyyətə malikdir.