Coğrafiya terminləri lüğəti

Müxtəlif mineralların qarışığından ibarət, nazik paralel təbəqələrə bölünə bilən dağ süxurları.

Belə süxurlar temperatur və təzyiqin təsiri altında struktur dəyişikliyinə məruz qalmış metamorfik (kristallik) Ş.-lərə və çökmə üsulu ilə yaranmış qeyri-metamorfik (gilli, yanar) Ş.-lərə bölünür.

See also:

• gilli şistlər
• kristallik şist
• məhəkdaşı
• yanar şist

1. Filiz əridilərkən maye metalın üzərində toplanan, soyuduqda şüşə şəklində donan süxur qırıntıları və küldən ibarət kütlə.

Ş.-dan tikinti materialları istehsalında xammal kimi geniş istifadə olunur.

2. Bərk yanacaqların tullantıları.

3. Vulkan püskürməsi zamanı sıyıq lavanın soyuması nəticəsində ərimiş dağ süxurlarının əmələ gətirdiyi məsaməli, tündrəngli vulkanik şüşə.

Püskürmə zamanı məsaməli iri şlak parçalarının kraterin ətrafında konus şəklində toplanaraq yaratdığı vulkan forması.

Hər püskürmə nəticəsində belə vulkanın hündürlüyü artır, xırda şlak parçaları isə vulkan təpəsinin yamaclarını formalaşdırır. Ş.K.V. – quruda geniş yayılmış vulkan növüdür (məs.: Kamçatkada Tolbaçik vulkanı).

See also:

• stratovulkan
• günbəzli vulkan

Ş. daimi və ya müvəqqəti axan çayların gətirdiyi qırıntılardan, aşınma nəticəsində və ağırlıq qüvvəsinin təsiri altında hündür ərazilərdən tökülən süxurlardan ibarətdir.

Gəmiləri müxtəlif səviyyəli su hövzələrinin birindən o birinə keçirmək üçün hidrotexniki qurğu.

Ş. gəmilərin yerləşə biləcəyi bir və ya bir neçə Ş. kamerasından ibarətdir. Ş.-ün girəcəyində və çıxacağında qapılar qoyulur. Onları açıb-örtməklə Ş. kamerasında suyun səviyyəsi gəmilərin daxil ola və çıxa bilməsi üçün tənzimlənir (məs.: Volqa-Don kanalında 13 belə Ş. var).

Bax: şoranlar.

Ş. avtomorf və hidromorf şəraitdə əmələ gəlir. Avtomorf Ş.-da duzların mənbəyi duzlu süxurlar, hidromorf Ş.-da isə, əsasən, kapilyarlarla üst qata qalxıb buxarlanan minerallaşmış qrunt sularıdır. Morfoloji quruluşuna görə qaysaqlı, yumşaq, yaş (nəm) və qara Ş.-lar mövcuddur. Suvarma düzgün aparılmadıqda əmələ gələn Ş.-a isə təkrar Ş. deyilir. Azərbaycanda şoran torpaqlar ən çox Kür-Araz ovalığında (Şirvan, Mil, Muğan və Qarabağ düzlərində) yayılıb. Kənd təsərrüfatında Ş.-dan onların tərkibindəki zərərli duzları kollektor-drenaj şəbəkəsi vasitəsilə fasilələrlə yumaq, ot bitkiləri əkib torpaqları uzun müddət yaxşılaşdırmaqla istifadə etmək olar.

Ş. gur yağışlar yağdıqda şor gölə çevrilir. Şimal-Qərbi Afrikada, Böyük Səhranın ucqar şimal-qərb hissəsində Ş.-lar daha çoxdur. Əlcəzairdə Melkir Ş.-unun dibi dəniz səviyyəsindən 30 m aşağıda yerləşir.

Monoklinik sinqoniyada kristallaşaraq oolit və narındənəli aqreqatlar əmələ gətirən mineral; dəmirli xlorit.

Rəngi tünd-bozumtul-yaşıldan qarayadək dəyişir. Hipergen mənşəlidir. Gilli çöküntülərdə və çökmə dəmir filizlərində rast gəlir.

Mineral; turmalin mineralının qara, dəmirlə zəngin növü.

Qranitlərdə, peqmatitlərdə, qreyzenlərdə, skarnlarda, qneyslərdə, hidrotermal damarlarda və müxtəlif metamorfik şistlərdə rast gəlir.

Püskürmə süxurlarında maqmanın kristallaşma mərhələsində toplanmış mineral yığını.

Süxurun qalan kütləsindən təşkil olunduğu mineralların miqdarca nisbətinə və ya strukturuna görə fərqlənir.

Torpağın elüvial qatının uducu kompleksində çoxlu miqdarda Na, bəzən maqnezium kationu olan azonal torpaq tipi.

Əsasən, meşə-çöl, çöl və yarımsəhra zonalarında əmələ gəlir. Ş. su rejiminə görə avtomorf, polihidromorf və hidromorf tiplərinə bölünür. Bioiqlim şəraitinə görə qara torpaq, şabalıdı torpaq və yarımsəhra Ş.-i olur. Adətən, Ş. zonal əlamətlərə, duzların kimyəvi tərkibinə və şorakətüstü qatın qalınlığına görə də təsnifləşdirilir.

Çökmə süxurlar daxilində yerləşən qeyri-düzgün, ümumiyyətlə izometrik formalı süxur və ya faydalı qazıntı kütləsi.

Ölçüləri en kəsikdə bir neçə m-dən bir neçə km-dək, uzun oxu üzrə bir neçə km olur. Ş.-un əmələ gəlmə şəraitinə görə tektonik, maqmatik və metasomatik növləri var.

Alümoşpinel qrupuna aid mineral.

Kubik sinqoniyada kristallaşır. Oktaedr formalı kristallar, dənəli aqreqatlar, ikiləşmələr və s. əmələ gətirir. Kristallar rəngsiz, müxtəlif çalarlı, qırmızı, yaşıl, göy, qara olur. Şüşə parıltılıdır. Aksessor mineraldır. Şəffaf, qırmızı və mavi Ş. qiymətli daşdır.

See also:

• xromşpinelidlər