Coğrafiya terminləri lüğəti

See also:

• abiotik amillər

A.A. iqlim (temperatur, rütubət, təzyiq), oroqrafik (ərazinin relyefi, dəniz səviyyəsindən hündürlüyü, yamacların meyilliyi), kimyəvi (havanın qaz tərkibi, suyun duz tərkibi) xarakterli olur. A.A.-siz, məsələn, işıqsız və susuz canlı aləm mövcud ola bilməz.

See also:

• iqlim amilləri
• oroqrafik amillər

Dünya okeanının 3000 metrdən dərin hissəsinə aid olan.

A. dərinliklərdə suyun hərəkəti çox zəif, temperatur sıfır dərəcəyə yaxın və qaranlıq olur.

See also:

• abissal zona
• abissal çöküntülər
• abissal düzənliklər

Dünya okeanının 3000-4000 metrdən artıq dərinliyində toplanan çöküntülər.

A.Ç. kosmik tozdan, hava və su axınlarının qurudan gətirdiyi hissəciklərdən, qırmızı rəngli dərin su gillərindən, plankton orqanizm qalıqları ilə zəngin lillərdən ibarətdir. Onlar dəniz və okeanların dibinin 75%-dən çoxunu örtür.

Dünya okeanının 3000 m-dən artıq dərinliklərində yerləşən düzənliklər.

A.D. materik ətəkləri ilə orta okean dağ silsilələri arasında yerləşir və okean dibinin təxminən 40%-ni təşkil edir. Quruda olduğu kimi, sualtı düzənliklərdə də iri yaylalar, çökəkliklər və s. relyef formaları mövcuddur.

Dünya okeanının 3000 metrdən 6000 metrədək dərinliyində olan hissəsi.

A.Z. Dünya okeanının 75%-ni əhatə edir, dib relyefi, əsasən, sualtı dağlar, platolardan ibarətdir.  Bu zona üçün çox yüksək atmosfer təzyiqi (300-600 atm), suların zəif hərəkəti, duzluluq (35 promil) və temperatur sabitliyi (0...+2°C) xarakterikdir. Günəş işığının olmaması ilə əlaqədar burada canlı aləm, əsasən, bakteriyalardan ibarətdir. A.Z.-da yaşayan heyvanlar ya gözsüzdür, ya da gözləri çox iridir; onların bəziləri özlərindən işıq saçır.

Bu proses qar xəttindən aşağıda yerləşən zirvələrdə daha çox müşahidə olunur. A. zamanı buzlaqlarla qidalanan çoxlu çaylar və göllər əmələ gəlir. Tyan-Şan, Himalay, Qaraqorum və bu kimi yüksək dağlarda olan buzlaq kütləsi ildən-ilə azalmaqdadır.

2. Qaya süxurlarının külək və suyun təsiri ilə azalması, yuyulması.

See also:

• eroziya

A. nəticəsində sahil zolağında relyefin xüsusi formaları yaranır, A. düzənlikləri, A. terrasları (platformalar), kliflər (A. yarğanları), kekurlar (A. sütunları), əmələ gəlir. Sualtı A.-nın intensivliyi nisbətən az olur. Amma okean sahillərində o, 100 metr, bəzən daha artıq dərinliyə qədər uzanır.

See also:

• abraziya düzənliyi
• abraziya yarğanı
• abraziya sütunu
• abraziya terrası

Belə sahələr abraziya nəticəsində yaranır. A.D.-nin əksər hissəsi suyun altında olur, bəzi yerlərdə ana süxurlar səthə çıxır, bəzi yerlərdə isə nazik çöküntü qatı ilə örtülür.

Bax: kekur.

A.T.-nın bəzən suyun altında davamı olur. Bir neçə ardıcıl A.T. terras formalı abraziya düzənliyi əmələ gətirir.

Bax: klif.

Dünya okeanının hər hansı dövlətin ərazi suları və daxili suları xaricində yerləşən, bütün dövlətlərin ümumi istifadəsində olan hissəsi.

A.D. bütün millətlər üçün açıqdır, heç bir dövlət onun hər hansı hissəsini öz suverenliyi altına ala bilməz. A.D.-dən istifadə hüququ ilk dəfə 1958-ci ildə Cenevrə konvensiyası ilə təsbit olunub. A.D. dedikdə yalnız Dünya okeanının su hissəsi nəzərdə tutulur. Dəniz və okeanların dibi isə başqa hüquqi statusa malikdir.

See also:

• qapalı iqtisadiyyat