Coğrafiya terminləri lüğəti

Vahid ərazidə canlı orqanizmlərin və təbii mühitin abiotik amillərinin qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində öz-özünü tənzimləyən ekoloji sistem.

Bu terminin və təlimin yaradıcısı (1942) sovet akademiki Vladimir Sukaçova görə, B.-da üzvi komponentlər (heyvanlar, bitkilər) qeyri-üzvi komponentlərlə (su, torpaq, iqlim) sıx bağlı olur, onların arasında daim maddələr və enerji mübadiləsi gedir. B.-lar biosferin elementar vahidləri sayılır və onların hamısı birlikdə Yerin biosferini əmələ gətirir.

Həmçinin bax:

• biosenoz

Yer qabığının canlı orqanizmlər yaşayan üst hissəsi.

Litosferin bu qatından aşağıda canlı orqanizmlər üçün həyat şəraiti yoxdur.

Həmçinin bax:

• bioiqlimşünaslıq

Həmçinin bax:

• bioiqlim

1. Təbii resurslardan istifadə prosesində insanla təbiətin əlaqəsini öyrənmək və bu sahədə tətbiq edilməli olan normaları araşdırmaq üçün iqtisadiyyatla ekologiyanın sərhədində yaranmış elm sahəsi.

2. Bərpa olunan bioloji resurslardan istifadəyə imkan verən biotexnologiyaların tətbiq edildiyi iqtisadiyyat sahəsi.

B. bərpa olunan bioloji resurslardan bioloji enerji, qida və yem məhsulları hazırlamaqla məşğul olur.

Müxtəlif mikroorqanizmlərin suda, qruntda həyat fəaliyyəti nəticəsində yaranan maddələr, onların qalıqları korroziya prosesini sürətləndirir. B., adətən, süxurlara, sualtı və yeraltı konstruksiyalara dəniz, atmosfer, qrunt korroziyası ilə paralel təsir göstərir.

Əksər hallarda quru və yaş maddə kütləsi ilə (q/m², q/m³, t/km², kq/ha və s.), bəzən başqa müvafiq vahidlərlə ölçülür. XXI əsrin əvvəllərinə olan hesablamalara görə, Yer planetinin ümumi kütləsinin cəmi 0,1%-ni B. təşkil edir. Tədqiqatlar göstərir ki, planetin quru səthində B.-nin minimum 97%-i bitkilərin (fitokütlə), maksimum 3%-i heyvan və mikroorqanizmlərin (zookütlə), 0,014%-i isə insanların payına düşür. Müxtəlif ərazilərdə bu nisbət kəskin fərqlənir. Okeanlarda B.-nin 93 faizdən çoxunu zookütlə, qalan hissəsini fitokütlə təşkil edir.

Üzvi aləmin fəaliyyəti ilə bağlı olan maddələrdən, üzvi qalıq və çöküntülərdən törəyən mineral və süxurlar.

B.-lərə mərcanlı əhəngdaşı, diatomit, daş kömür, torf və s. aiddir.

Hər hansı ərazidə canlı orqanizmlərin həyat şəraitinin, su rejiminin yaxşılaşdırılmasına, bioloji məhsuldarlığın yüksəldilməsinə yönəldilmiş meliorasiya tədbirləri.

B.M. tədbirləri qoruqlarda, ovçuluqda, balıqçılıqda (vaxtaşırı hövzələrin dibinin təmizlənməsi, qoruyucu kolların əkilməsi, gölməçələrin yaradılması, quş yuvalarının qurulması və s.) daha çox həyata keçirilir.

Müəyyən iqlim şəraitinə, relyefə və s.-yə uyğunlaşmış, özünəməxsus flora və faunası ilə səciyyələnən böyük ərazi.

Məsələn, tundra B.-u, arid zona B.-u, çöl B.-u və s. Dağlarda B.-ların formalaşmasına coğrafi örtüyün şaquli zonallıq prinsipinə uyğun olaraq dəyişməsi təsir göstərir.

Meteorologiya elminin atmosferdə baş verən fiziki və kimyəvi proseslərlə canlı orqanizmlərin qarşılıqlı əlaqəsini öyrənən sahəsi.

B. bütünlükdə canlı orqanizmlərin həyat və fəaliyyəti prosesinə təsir göstərən qanunauyğunluqların müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır.

Bax: naviqasiya.

Biosferin müəyyən sahəsində ətraf mühitə uyğunlaşmış, abiotik faktorlar və digər amillər vasitəsilə əlaqədə olan bitki (fitosenoz) və heyvanlar aləminin (zoosenoz) məcmusu.

Məsələn, Xəzər dənizinin B.-u, meşənin B.-u. B.-un müəyyən ərazidə nə dərəcədə geniş yayılması iqlimdən, relyefdən, insanın təsərrüfat və qeyri-təsərrüfat fəaliyyətinin təsirindən, digər şərtlərdən asılıdır. Termini 1877-ci ildə alman zooloqu və botaniki Karl Möbius elmə daxil edib.

Həmçinin bax:

• biogeosenoz

B., demək olar, bütün hidrosferi, Yer qabığının üst və atmosferin alt qatlarını əhatə edir. B.-in sərhədi həyat üçün şəraitin yoxa çıxdığı – havanın həddən artıq seyrək, təzyiqin həddən artıq böyük, temperaturun həddən artıq yuxarı, yaxud aşağı olduğu yüksəkliklərdə və dərinliklərdə bitir. Bu sərhəd müxtəlif ərazilərdə fərqlidir; məsələn, yerin altında hansı dərinlikdə temperaturun +100°C-yə çatmasından asılıdır. B. terminini 1875-ci ildə onu “həyat örtüyü” kimi izah edən avstriyalı geoloq Eduard Züss elmə daxil edib.