Coğrafiya terminləri lüğəti

Həmçinin bax:

• energetika

Bax: enerji resursları.

Həmçinin bax:

• energetika

E.Ç., əsasən, yarımsəhra və səhra zonalarında (Böyük Səhrada, Təklə-Məkanda, Qobidə, Qızılqumda, Qaraqumda) yayılıb, onlar toplaşdıqları yerlərdə müxtəlif akkumulyativ relyef formaları (dyun, barxan və s.) əmələ gətirir. E.Ç.-nin ilkin materialı süxurların aşınma məhsulu və müxtəlif mənşəli (dəniz, çay, göl və s.) qumlardır. Belə çöküntülərə həmçinin dəniz sahillərində, böyük çayların dərələrində, göllərin çuxurlarında da rast gəlinir. Eol qumları kənd təsərrüfatına böyük ziyan vurur; əkin sahələrini örtür, suvarma kanallarını doldurur və yolları tutur.

Küləyin qumu sovuraraq dərinləşdirdiyi çalalarda və ya dyun, barxan təpələri arasındakı çökəkliklərdə yaranan göl.

Adətən, belə gölün dərinliyi az, sahəsi kiçik olur: məsələn, Qazaxıstanda Teke gölü.

Yerin geoxronoloji bölgüsündə ən böyük vaxt vahidi.

Yer planetinin geoloji inkişaf mərhələsi iki E.-a bölünür: Kriptozoy (Kembriyəqədərki E.) və Fanerozoy. “Kriptozoy” termini “gizli həyat”, “Fanerozoy” termini isə “aşkar həyat” kimi tərcümə edilir. Bu adlar E.-lara həmin dövrlərə aid süxurlarda heyvan qalıqlarının aşkar olunub-olunmaması əsas götürülərək verilib. Birinci E. – Kriptozoyun adı və stratiqrafik bölgüsü barədə elmi mübahisələr uzun müddət davam etməkdədir və bu, lüğətlərdə, ensiklopediyalarda öz əksini tapır. Onların bəzilərində belə bölgünün olmadığı, digərlərində 2, yaxud 3 dövr (era) bölgüsünün olduğu göstərilir. Lakin Beynəlxalq Stratiqrafiya Komissiyasının 2013-cü ildə tərtib edərək sayta yerləşdirdiyi geoloji vaxt xəritəsini əsas götürsək, Kembriyəqədərki E. üç hissəyə ayrılır: Heyden (Yerin yaranma tarixindən – 4,6-3,9 mlrd. il əvvələdək), Arxey (3,9-2,5 mlrd. il əvvələdək), Proterozoy (2,5 mlrd. – 540 mln. il əvvələdək). Fanerozoy E.-na isə (təxminən 540 mln. il əvvəldən bu günədək) Paleozoy, Mezozoy və Kaynozoy eraları aiddir. E. termini ilk dəfə 1875-ci ildə amerikalı geoloq Ceyms Dana tərəfindən elmə daxil edilib.

Hər hansı geoloji eona aid süxur qatları, qalıqlar və çöküntülər.

E. litosferin, hidrosferin və biosferin (üzvi aləmin) inkişafında ən böyük, bir-birindən prinsipial fərqlənən mərhələləri səciyyələndirir.

Bax: epeyrogenik hərəkətlər.

Tektonik hərəkətlər nəticəsində Yer qabığının tədricən, çox yavaş sürətlə qalxması və enməsi.

E.H. dağ süxurlarının yatımında gözlə görünəcək dəyişikliklərə səbəb olmur. Bu prosesin getdiyi yerlərdə zaman keçdikcə qalxma hərəkəti enmə ilə və əksinə, enmə hərəkəti qalxma ilə əvəz olunur. E.H.-in sürəti müxtəlif sahələrdə fərqlidir; məsələn, son mərhələdə İsveçin Botnik körfəzi sahilləri ildə 11 mm qalxır, Hollandiya ərazisi isə ildə 1 mm çökür. Şərqi Avropada ən güclü qalxma Ukraynada Lvov şəhərindən cənub-qərbdə (12 mm/il) müşahidə edilir.

Dünya okeanının transqressiyası dövründə materiklərin kənar hissələrinin enməsi, yaxud okeanda su səviyyəsinin qalxması nəticəsində əmələ gəlmiş materiküstü dəniz.

Oxot, Kara, Barens və s. dənizləri belə su hövzələrindəndir.

Yerin dərinliklərində yerləşən zəlzələ ocağının, yəni hiposentrin, Yer səthindəki proyeksiyası.

Hiposentrdən E.-ədək olan məsafə zəlzələ ocağının dərinliyinin göstəricisidir.

Zəlzələ zamanı Yer səthində ən çox dağıntılar baş verən, zəlzələ episentrinin ətrafında yerləşən sahə.

Geologiyada eonların bölündüyü geoxronoloji vaxt vahidi.

Müasir dövrümüzə qədər davam edən ikinci geoloji eon – Fanerozoy – üç E.-ya bölünür: Paleozoy, Mezozoy, Kaynozoy. Lakin Kembriyəqədərki birinci eonun (Kriptozoy) E. bölgüsündə elmdə vahid mövqe yoxdur. Beynəlxalq Stratiqrafiya Komissiyasının 2013-cü ildə tərtib etdiyi geoloji vaxt xəritəsinə görə, bu eon üç hissəyə ayrılır: Heyden, Arxey, Proterozoy. Digər xəritələrdə ya iki E. göstərilir (Arxey və Proterozoy), ya da üçüncü E. fərqli adlandırılır: Katarxey. Bəzi elmi mənbələrdə isə hətta Arxey, Proterozoy və Katarxey də E. olaraq deyil, ayrıca eonlar kimi göstərilir. E.-lar, öz növbəsində, geoloji dövrlərdən təşkil olunur.

Həmçinin bax:

• geoxronoloji cədvəl

Hər hansı geoloji eraya aid süxur qatları, qalıqlar və çöküntülər.

E. litosferin, hidrosferin və üzvi aləmin (biosferin) eon daxilində inkişafının böyük mərhələlərini əks etdirir. Bu termini elmə 1966-cı ildə amerikalı geoloq Hollis Hedberq daxil edib.