Coğrafiya terminləri lüğəti

Yerin tərpənmədən kainatın mərkəzində dayandığını, Günəşin, planetlərin, ulduzların isə onun ətrafında fırlandığını iddia edən yanlış nəzəriyyə, təsəvvür.

G.S. nəzəriyyəsi eramızdan əvvəlki ilk yüzilliklərdə Qədim Yunanıstanda yaranıb, antik dövrdə və orta əsrlərdə astronomiyanın əsasını təşkil edib, kilsə tərəfindən xüsusi olaraq qorunub. Yalnız XVI–XVII əsrlərdə elmin inkişafı nəticəsində (Kopernik, Qaliley, Kepler və b.) bəşəriyyət bu təsəvvürlərdən uzaqlaşıb. G.S.-in alternativi heliosentrik sistem nəzəriyyəsidir.

G.-lərə atmosfer, hidrosfer, Yer qabığı, mantiya və nüvə daxildir. Bunlardan hər biri də, öz növbəsində, müəyyən qatlara və ya hissələrə bölünür.

Yer qabığının seysmik cəhətdən fəal, qırışıq əmələgəlmə prosesinin uzun müddət davam etdiyi sahələri.

G. prosesinin başlaması Yer səthinin, materiklərarası okean dibinin müəyyən hissələrinin çökməsi ilə əlaqədardır. Bu proses yüzlərlə kilometr məsafədə dərin çatların yaranması, dağəmələgəlmə, vulkanizm, zəlzələlər və s. seysmik hadisələrlə müşayiət olunur.

See also:

• geosinklinal qurşaq

Yer qabığının tektonik cəhətdən çox fəal, hərəkətdə olan sahəsi.

G.Q.-lar okean və materikdə litosfer tavalarının sərhədlərini, yaxud riftlər əmələ gələn digər böyük sahələri əhatə edir. Onların uzunluğu on minlərlə kilometr, eni yüzlərlə, bəzi yerlərdə minlərlə kilometr olur. G.Q.-lar intensiv tektonik deformasiyaya uğrayır, burada qırışıqlar, dağəmələgəlmə, Yer qabığının qalınlaşması prosesləri gedir. Yerin tarixinin son 1,6 mlrd. illik mərhələsində əksər hissəsi Şimal yarımkürəsində yerləşən 5 G.Q. inkişafda olub: Sakit okean, Aralıq dənizi, Ural-Monqol, Atlantik və Arktik G.Q.-ları.

See also:

• geosinklinal

Ətraf mühitin qarşılıqlı əlaqədə olan və qarşılıqlı təsirə malik komponentlərindən ibarət, bütövlükdə sistem yaradan struktur vahidləri.

G. coğrafi landşaftın müəyyən ərazidə bütün geomorfoloji, iqlim və hidroloji elementləri özündə birləşdirən tərkib hissəsidir və faktik olaraq təbii ərazi kompleksinin eynidir.

Bax: geopolitika.

Sahəsinə görə Yerdə ən böyük relyef formaları.

G.-lara materiklər, okean yatağı düzənlikləri (abissal), orta okean dağ silsilələri, geosinklinal qurşaqlar aid edilir.

G.S. nisbətən yüksək temperaturu və özünəməxsus kimyəvi tərkibi ilə digər yeraltı sulardan fərqlənir. Vulkanizm zonalarında G.S.-ın səthə qaynar (bəzən 90-100°C) qeyzerlər və buxar şırnaqları şəklində çıxması hallarına çox rast gəlinir. G.S.-dan bitkiçilikdə, binaların qızdırılmasında, həmçinin müalicə məqsədilə istifadə olunur.

See also:

• termal sular

Yer qabığının dərinliyinə doğru şaquli istiqamətdə vahid məsafədə temperaturun dərəcələrlə dəyişməsi.

G.Q. orta hesabla hər 100 m-də təqribən +3°C-yə bərabərdir. Lakin Yerin geoloji quruluşundan, dağ süxurlarının tərkibi və fiziki vəziyyətindən, istilik mənbəyinə yaxınlığından və s.-dən asılı olaraq bu göstərici 1°C-dən 20°C-dək dəyişə bilər. Eyni zamanda müxtəlif dərinliklərdə də G.Q. eyni olmur.

See also:

• geotermik pillə
• termik qradiyent

Yer qabığı dərinliyində temperaturun 1˚C dəyişməsi üçün yuxarı qalxmaq, yaxud aşağı enmək lazım gələn məsafə.

G.P.-nin Yer qabığı üzrə orta göstəricisi 30-40 metr təşkil edir. Lakin o, bütün ərazilərdə eyni ölçüyə malik deyil. Avropada G.P. 27-38 m, Şimali Amerikada 36-54 m, Avstraliyada 19-29 m, Asiyada 20-26 m, Afrikanın cənubunda – Yohannesburq şəhəri ətrafında isə 111 m-dir. G.P.-nin böyüklüyü, yaxud kiçikliyi konkret ərazidə Yerin geoloji quruluşundan, dağ süxurlarının tərkibi və fiziki vəziyyətindən, dərinlikdən və s.-dən asılıdır. Bir qayda olaraq, Yerin mərkəzinə doğru getdikcə G.P. artır və temperaturun yüksəlməsi zəifləyir. Azərbaycanın Abşeron yarımadasında G.P. 23-35 m, Saatlı rayonunda isə 20 m-dən azdır.

See also:

• geotermik qradiyent

Bu sahə qış aylarında boran və çovğunda keçilməz olur. G. aşınma, tektonik proseslər, buzlaqların təsiri nəticəsində yaranır.

Dağ çaylarının düzənlik sahəyə çıxdığı hissədə çayın gətirdiyi qırıntılardan əmələ gələn qabarıq relyef forması.

G.K. çayın axın sürətinin azaldığı və qırıntı materiallarını daha apara bilmədiyi yerdə əmələ gəlir. Azərbaycanda Şirvan, Gəncə-Qazax və Qarabağ düzlərində çayların G.K. relyef formalarına rast gəlmək olar.

Azərbaycanda daha çox Abşeron yarımadası üçün səciyyəvi olan cənub küləyi.

İsti və quru külək olan G. cənub, cənub-şərq, cənub-qərb istiqamətlərindən əsir, temperaturun artmasına səbəb olur. G., əsasən, ilin isti dövründə müşahidə edilir.

G. çökəklikləri tektonik, buzlaq, eol, vulkanik, karst və s. mənşəli olur. Yer kürəsində bütün G.-lərin sahəsi 2,7 mln. km²-ə bərabərdir: bu, qurunun ümumi sahəsinin 1,8%-ni təşkil edir. G.-lər Dünya okeanının tərkibinə daxil deyil. Lakin bəzi G.-lər qədim dövrdə dəniz və okeanların tərkibində olub və buna görə şorsuludur; məsələn, Xəzər, Böyük duzlu göl (ABŞ) və s. Su mübadiləsinə görə G.-lər iki qrupa bölünür: axarlı və axarsız. Planetin ən dərin G.-ü Baykal, sahəsinə görə ən böyük şirinsulu G.-ü Yuxarı göl (ABŞ və Kanada sərhədində), ən böyük şorsulu G.-ü isə Xəzər dənizidir.

See also:

• göllərin tipoloji təsnifatı
• limnologiya

G.T.T. bir sıra əlamətlər və xüsusiyyətlər əsasında (mənşəyinə, yerinə, minerallığına, su mübadiləsinə və s.) aparılır. Mənşəyinə görə buzlaq gölləri, subasar mənşəli göllər (çayların subasar hissəsində əmələ gələn), antropogen göllər, laqun göllər (sahilboyu dənizlə əlaqəsi kəsilmiş laqunlarda yaranan), karst mənşəli göllər, tektonik göllər, krater gölləri, relikt göllər və s. mövcuddur. Yerinə görə yeraltı və yerüstü göllər fərqləndirilir. Minerallığına görə şirinsulu və duzlu göllər olur. Su mübadiləsinə görə isə axarlı və axarsız göllər var. Axarlı göl, əsasən, şirinsulu olur və çayın mənbəyini təşkil edir. Axarsız göl isə, adətən, şorsuludur və onun çayla əlaqəsi olmur.

See also:

• limnologiya