Coğrafiya terminləri lüğəti

Səthə yaxın yerləşən qrunt sularının ardıcıl təsiri altında formalaşan landşaft tipi.

Belə landşaft tipi mənfi relyef formalarında yaranır, süxurların ifrat rütubətliliyi və hidrofit bitkilərin çoxluğu ilə seçilir.

Həmçinin bax:

• subakval landşaft

Bax: gün.

Həmçinin bax:

• çay hövzəsi

Bax: irriqasiya.

Bu sistemə suqəbuledici qurğu, ana kanal, daimi paylayıcı kanallar, müvəqqəti kanallar, suvarma şəbəkəsi, hidrotexniki qurğular daxildir. Sızmaya və buxarlanmaya gedən itkinin qarşısını almaq üçün bir çox hallarda S.S. qapalı tikilir, suvarma kanallarının bir hissəsi, yaxud hamısı borularla əvəzlənir.

Okean–atmosfer–quru sahələrinin bütövlükdə iştirak etdiyi dünya su dövranı.

S.B.D.-nda Dünya okeanının üzərində yaranmış su buxarı hava kütlələri ilə quruya köçürülür, orada yağıntılar şəklində Yer səthinə düşür və yenidən səth, yeraltı axınlar vasitəsilə okeanlara, dənizlərə qayıdır. Belə qapalı dövran suyun keyfiyyətini dəyişir: şor su şirin suya çevrilir, çirkli su təmizlənir.

Bax: su dövranı.

S.D. promillə (‰) ölçülür. Təbii sular təmiz (duzluluq – 0,5‰), miksoqalin və ya az duzlu (0,5-30‰), euqalin (30-40‰), hiperqalin və ya çox duzlu (40‰-dən artıq) sulara bölünür. Təmiz (saf) su hövzələrinə çaylar, göllərin əksəriyyəti, euqalin su hövzəsinə – Dünya okeanı, hiperqalin su hövzəsinə bəzi göllər və Dünya okeanının bəzi sahələri aiddir.

Dünya okeanı–atmosfer–Dünya okeanı sxemi üzrə baş verən su dövranı.

S.K.D.-nda Dünya okeanı səthindən buxarlanan 447.900 km³ illik su həcminin 410.500 km³-i yenidən atmosfer yağıntıları halında okean və dənizlərə qayıdır, dövrə qapanır. Bu sxemdə kəsir qalan 37.400 km³ su həcmi isə çaylar vasitəsilə okeana tökülür.

Rütubətin atmosferlə Yer səthi arasında dövranı.

Bu proses suyun buxarlanmasından, su buxarının kontinent üzərində uzaq məsafəyə aparılmasından, kondensasiyasından, yağıntı halında səthə düşməsindən, yenidən buxarlanmasından ibarətdir. Beləliklə, atmosferlə Yer səthi arasında daimi su mübadiləsi prosesi gedir.

Yer qabığını təşkil edən təbii mineralların cəmi.

S. müstəqil əmələ gələn, kimyəvi tərkibi və fiziki xassələrini, demək olar, dəyişməyən yekcins, yaxud qarışıq minerallardan ibarətdir. Mineral dənələrinin forması, ölçüsü, qarşılıqlı yerləşməsi S.-ın strukturunu və teksturunu müəyyənləşdirir. Mənşəyinə görə onlar maqmatik, metamorfik və çökmə S.-a ayrılır. Yer qabığının 90%-ni  maqmatik və metamorfik, 10%-ni çökmə S. təşkil edir. Lakin Yer səthi sahəsinin 75%-i çökmə süxurlardan formalaşıb.

Həmçinin bax:

• çökmə süxurlar
• maqmatik süxurlar
• metamorfik süxurlar
• vulkanik süxurlar

Səthi axın sularının özü ilə yuyub apardığı torpaq, qum, digər mineral və üzvi hissəciklərdən ibarət asılı materiallar.

S.A. miqdarı q, kq və tonla ölçülür. Səthi axın sularının tərkibindəki S.A.-ın miqdarı ərazidən yuyulan torpağın miqdarının göstəricisidir.

Çay dərəsi, qobu və yarğanlarda bəndlərin tikilməsi, yaxud düzən yerlərdə iri çalaların qazılması yolu ilə yaradılan süni sututar.

S.G.-lər səth suları və ya yeraltı sularla doldurulur. Onların mühüm təsərrüfat əhəmiyyəti var.