Coğrafiya terminləri lüğəti

Məhsulunu sənayedə xammal olaraq istifadə etmək üçün becərilən bitkilər.

T.B.-ə lifli (pambıq, kətan, çətənə və s.), kauçuklu, efir yağlı (mixəkağacı, kamfora ağacı və s.), yağlı (günəbaxan, yerfındığı və s.), şəkərli (şəkər qamışı, şəkər çuğunduru və s.) bitkilər, dərman bitkiləri (jenşen və s.) aid edilir. Bəzi T.B.-dən eyni zamanda müxtəlif sahələrdə, yaxud həm ərzaq məhsulu, həm də xammal kimi istifadə edilir: məsələn, kənaf, kətan və pambıqdan həm lif, həm yağ alınır; kartof həm yeyilir, həm də ondan nişasta hazırlanır. Azərbaycanda T.B.-dən pambıq, tütün, günəbaxan, kartof, dərman bitkiləri və s. becərilir.

İnsan fəaliyyəti nəticəsində, adətən, texniki vasitələrdən istifadə etməklə formalaşdırılmış landşaft.

T.L. antropogen landşaftın bir növüdür, çox vaxt onun, həmçinin “mədəni landşaft” termininin sinonimi kimi işlədilir.  T.L.-da sənaye elementləri, süni konstruksiyalar mühüm rol oynayır.

T.Z., məsələn, yeraltı nüvə partlayışı zamanı yarana və ciddi dağıntılara səbəb ola bilər. Müəyyən ərazinin həddən artıq yüklənməsi (böyük su anbarının tikilməsi və s.), yaxud ağır yükdən azad olunması (nəhəng faydalı qazıntı yataqlarının sürətli istismarı) Yer qabığının dinamik tarazlığını pozarsa, bu halda da T.Z.-nin baş verməsi mümkündür.

T. Yaponiya, ABŞ və digər İEÖ-də daha geniş inkişaf edib, belə şəhərlərdə, adətən, elmi tutumlu sənaye sahələri (aviakosmik texnika, elektron avadanlıqlar istehsalı, robotqayırma və s.) yerləşdirilir.

Biosferin insanlar tərəfindən texniki vasitələr və texniki nailiyyətlərdən istifadə etməklə əsaslı surətdə dəyişdirilmiş hissəsi.

T. anlayışına insanların sosial-iqtisadi ehtiyaclarından çıxış edərək yaratdıqları texniki və texnogen obyektlər də (binalar, yollar, aqrar-sənaye kompleksləri) daxildir. Bu termini bəzi hallarda “antroposfer” və “noosfer” terminlərinin sinonimi kimi işlədirlər. Lakin T. daha konkret anlayışdır və antroposferin, noosferin ətraf mühitə texniki təsirlə, elmi-texniki tərəqqi ilə bağlı sahələrini əhatə edir.

Məsələn, lava donduqda kristallar müxtəlif forma, fərqli T. alır. Qranit qarışıq T.-a, çökmə süxurlar isə, əsasən, laylı T.-a malik olur və s.

Bax: tektonik qırılma.

Yer qabığının tektonik proseslər nəticəsində enmiş, yaxud əyilmiş hissəsi.

T.Ç.-lər – Yer qabığı təkamülünün müxtəlif mərhələlərində dağəmələgəlmə, vulkanik proseslər, litosfer tavalarının hərəkəti nəticəsində yaranmış mənfi relyef formalarının ümumi adıdır. Geosinklinal, platformadaxili, dağlararası, kənar (yaxud ön) və s. T.Ç.-lər fərqləndirilir. Okean çökəkliyi onlardan ən nəhəngidir.

See also:

• tektonik depressiya

Yer qabığında güclü tektonik proseslər, struktur dəyişiklikləri nəticəsində yaranan dağ.

T.D.-lar özləri də qırışıq, faylı və qırışıq-faylı dağlara bölünür. Litosfer tavalarında hərəkətlər plastik dağ süxurlarını sıxışdırır və qırışıq dağlar əmələ gəlir. Havanın, suyun, buzlaqların təsirinə məruz qalan zirvələrdə dağ süxurları plastikliyini itirir, ağırlıq qüvvəsinin, davam edən tektonik proseslərin təzyiqi ilə qırışıq dağlar parçalanır, denudasiyaya uğrayır və qırışıq-faylı dağlar yaranır. Hazırda planetdə qırışıq dağlar çox deyil (məs.: cavan Himalay dağları). Onların əksəriyyəti qırışıq-faylı (məs.: Altay dağları), daha qədimləri isə (məs.: Ural) faylı dağlara çevrilib.

1. Yer qabığının tektonik proseslər nəticəsində əyilməsi, enməsi.

2. Yer qabığında tektonik proseslər nəticəsində əyilmiş, enmiş sahə.

Dağlararası çökəkliklər T.D.-lara bariz nümunədir (məs.: Mərkəzi Asiyada Tacikistan depressiyası).

Tektonik çökəkliklərdə, tektonik mənşəli mənfi relyef formalarında (sinklinal qırışıqlıq, qraben və s.) əmələ gəlmiş çay dərəsi; məs.: Reyn çayının dərəsi T.D.-dir.

Tektonik mənşəli çökəkliklərdə yerləşən göl.

Baykal, Nyasa, Tanqanika, İssık-Kul T.G.-lərə misal ola bilər.

See also:

• tektonik çökəklik

Bax: tektonik örtük.

Yer qabığında tektonik hərəkətlər nəticəsində süxurların bütövlüyünün pozulması.

T.Q.-nın əmələ gəldiyi müstəviyə pozulma müstəvisi, qırılmış süxur parçalarına isə qanad deyilir. Pozulma müstəvisində qanadlar yerlərini şaquli istiqamətdə dəyişməyərək bir-birindən aralanmışlarsa, belə qırılma tektonik çat adlanır. Süxurlar şaquli istiqamətdə, yaxud maili hərəkət etdikdə isə qırılma yerdəyişməsi hadisəsi baş verir, əvvəlki vəziyyətinə nisbətən hərəkət etmiş süxur kütləsinə asılı qanad, öz yerində qalmış süxur kütləsinə yatıq qanad deyilir. T.Q. yerdəyişməsi bir neçə cür olur: fay (qırılıb-düşmə), əks fay (qırılıb-qalxma), üstəgəlmə (layların bir-birinin üstünə çıxması), tektonik örtük yaratma və s.

Yerin dərinliyində, o cümlədən mantiyasında baş verən, Yer qabığında süxurların deformasiyası ilə nəticələnən tektonik proseslərin yaratdığı mexaniki hərəkətlər.

T.H.-i – qalxmaları, enmələri, sürüşmələri, sınmaları və s. – törədən başlıca amil Yerin altında radioaktiv parçalanma və qravitasiya diferensiasiyası zamanı törəyən enerjidir.  T.H. eyni vaxtda çox böyük ərazini əhatə edir, epeyrogenik və orogenik, üfüqi və şaquli, yönəldilmiş və titrəyişli olur.