Словари
Coğrafiya terminləri lüğəti
biom
yun. bios – həyat + lat. oma – cəm bildirən şəkilçi
Müəyyən iqlim şəraitinə, relyefə və s.-yə uyğunlaşmış, özünəməxsus flora və faunası ilə səciyyələnən böyük ərazi.
Məsələn, tundra B.-u, arid zona B.-u, çöl B.-u və s. Dağlarda B.-ların formalaşmasına coğrafi örtüyün şaquli zonallıq prinsipinə uyğun olaraq dəyişməsi təsir göstərir.
Coğrafiya terminləri lüğətibiometeorologiya
yun. bios – həyat + yun. meteora – göy hadisələri + yun. logos – elm, təlim
Meteorologiya elminin atmosferdə baş verən fiziki və kimyəvi proseslərlə canlı orqanizmlərin qarşılıqlı əlaqəsini öyrənən sahəsi.
B. bütünlükdə canlı orqanizmlərin həyat və fəaliyyəti prosesinə təsir göstərən qanunauyğunluqların müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır.
Coğrafiya terminləri lüğətibiont
yun. biontos – yaşayan
1. Təkamül prosesində müəyyən mühitdə yaşamağa alışmış orqanizm.
B.-lar aerobiontlara (quruda və havada yaşayanlar), hidrobiontlara (suda yaşayanlar), geobiontlara (torpağın altında yaşayanlar) və parazitlərə (başqa orqanizmdə yaşayanlar) bölünürlər.
2. Müstəqil həyat tərzi sürə bilən orqanizm və ya onun bir hissəsi.
Məsələn, bəzi heyvanların bütöv orqanizmdən qırıldıqdan sonra ayrıca həyat sürə və inkişaf edə bilən hissələri B. adlandırılır.
Coğrafiya terminləri lüğətibiosenoz
yun. bios – həyat + yun. koinos – ümumi
Biosferin müəyyən sahəsində ətraf mühitə uyğunlaşmış, abiotik faktorlar və digər amillər vasitəsilə əlaqədə olan bitki (fitosenoz) və heyvanlar aləminin (zoosenoz) məcmusu.
Məsələn, Xəzər dənizinin B.-u, meşənin B.-u. B.-un müəyyən ərazidə nə dərəcədə geniş yayılması iqlimdən, relyefdən, insanın təsərrüfat və qeyri-təsərrüfat fəaliyyətinin təsirindən, digər şərtlərdən asılıdır. Termini 1877-ci ildə alman zooloqu və botaniki Karl Möbius elmə daxil edib.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətibiosfer
Canlı orqanizmlərin yaşadığı və onların təsiri altında dəyişən Yer örtüyü.
B., demək olar, bütün hidrosferi, Yer qabığının üst və atmosferin alt qatlarını əhatə edir. B.-in sərhədi həyat üçün şəraitin yoxa çıxdığı – havanın həddən artıq seyrək, təzyiqin həddən artıq böyük, temperaturun həddən artıq yuxarı, yaxud aşağı olduğu yüksəkliklərdə və dərinliklərdə bitir. Bu sərhəd müxtəlif ərazilərdə fərqlidir; məsələn, yerin altında hansı dərinlikdə temperaturun +100°C-yə çatmasından asılıdır. B. terminini 1875-ci ildə onu “həyat örtüyü” kimi izah edən avstriyalı geoloq Eduard Züss elmə daxil edib.
Coğrafiya terminləri lüğətibiotop
yun. bios – həyat + yun. topos – yer
Müəyyən biosenozun məskən saldığı sahə, ərazi.
B. tərkibindəki minerallar və üzvi maddələrlə, temperaturu, rütubətliliyi, işıqlanma dərəcəsi, təzyiqi ilə, həmçinin mühitin turşuluğu, mexaniki və fiziki xassələri ilə xarakterizə edilir. B.-lar bərk (torpaq, dənizin dibi), maye (su) və qaz halında (atmosfer) olur.
Coğrafiya terminləri lüğətibitki örtüyü
Yer kürəsində, yaxud onun müəyyən hissəsində yayılmış bütün bitki növlərinin cəmi.
B.Ö. biosferin tərkib hissəsidir. Ekvatordan qütblərə doğru iqlim, torpaq, digər coğrafi amillər zonallıq qanununa uyğun olaraq dəyişdiyi kimi, B.Ö. də müvafiq surətdə dəyişir (tundra, tayqa, meşə-çöl, səhra və s.). Dağlıq zonada B.Ö. tipləri bir-birini şaquli zonallıq qanununa uyğun şəkildə əvəzləyir. B.Ö.-nün müxtəlif təsnifat formaları var. Yaşayış mühitinə görə onlar hiqrofit, mezofit, kserofit, halofit və s., həyat formalarına görə ağac, kol, ot və bu kimi qruplara bölünür.
Coğrafiya terminləri lüğətibitkiçilik
1. İnsanları qida məhsulları, heyvanları yem, sənayenin bir çox sahələrini bitki mənşəli xammalla təmin etmək üçün bitkilər yetişdirən fundamental kənd təsərrüfatı sahəsi.
B. özü bir çox böyük sahələrə bölünür: tarlaçılıq (taxıl, texniki bitkilər, yem bitkiləri), tərəvəzçilik, meyvəçilik, meşəçilik, gülçülük və s. B. məhsullarından kimya, yeyinti, yağ-piy sənayelərində, yüngül sənayedə, əczaçılıqda, toxuculuqda və s.-də geniş istifadə olunur.
2. Mədəni bitkiləri, onların becərilmə, məhsuldarlığının artırılma, xəstəliklərdən qorunma üsullarını öyrənməklə, yeni bitki növləri yaratmaqla məşğul olan elm sahəsi.
Coğrafiya terminləri lüğətiBofort şkalası
ingilis admiralı Bofortun adından
Küləyin gücünü onun yerüstü obyektlərə təsiri və açıq dənizdə dalğaların hündürlüyünə görə 12 balla müəyyənləşdirən cədvəl.
Şkalanı XIX əsrin əvvəlində ingilis admiralı Frensis Bofort küləyin sürətini yelkənləri qabartmasına görə qiymətləndirmək üçün təklif edib. Yelkənli gəmilər sıradan çıxdıqdan sonra meyarlar dəyişdirilib və müşahidələr nəticəsində onun m/san ilə ölçülən surəti obyektlərə təsirinə və dənizdə yaratdığı dalğaların hündürlüyünə uyğunlaşdırılıb. Şkala Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı tərəfindən qəbul olunub.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətiboğaz
İki quru sahəni bir-birindən ayıran və ya iki su hövzəsini birləşdirən ensiz su zolağı.
B.-lar bərzəxlərin əksidir: onlar materikləri, adaları, ada və materiki ayırır, eyni zamanda okeanları, onların ayrı-ayrı hissələrini, dənizləri, dəniz və okeanı birləşdirir; məsələn, Berinq B.-ı Asiya ilə Şimali Amerika qitəsini bir-birindən ayırır, Şimal Buzlu okean ilə Sakit okeanı birləşdirir.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətibora
ital. bora < yun. boreos – şimal küləyi
Sahilboyu alçaq sıra dağların yamaclarından dənizə doğru əsən güclü şimal küləyi.
Soyuq hava axınları qarşısında maneəyə rast gələndə, həmçinin dəniz sahili ilə dağlarda temperatur fərqi böyük olduqda havanın şaquli müvazinətini itirməsi nəticəsində yaranır. Daha çox qışda əsir. Orta sürəti saniyədə 20 metrə yaxın olur, bəzən 60 metrədək güclənir. B. küləyinin davamiyyəti 1 gündən 1 həftəyə kimidir. Özü ilə soyuq gətirir, çox güclü əsən zaman sutkalıq temperaturu on dərəcələrlə aşağı sala bilir, dağıntılara, tələfata səbəb olur. Aydın havada əsən B.-ya “ağ B.”, tutqun buludlu havada əsən və adətən, yağıntılarla müşayiət olunun B.-ya “qara B.” deyilir. Avropada Adriatik dənizi sahilində (Bosniya və Herseqovina, Xorvatiya, İtaliya, Albaniya) və Fransanın cənubunda, Rusiyada daha çox Novorossiyskdə (Qara dəniz sahili), Baykal gölünün sahillərində və Novaya Zemlya adasında müşahidə edilir. Xəzər dənizi sahilində əsən Bakı nordu da B. tipli küləkdir.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğəti