Coğrafiya terminləri lüğəti

D.Ə. pilləli və şaxələnmiş təpələrdən ibarət ola bilər. D.Ə.-ni əmələ gətirən süxurlar adətən dağı təşkil edən maqmatik süxurlardan cavan olur.

Dağlıq ərazilərdə yerləşən, əsasən, tektonik və buzlaq mənşəli göllər.

Tektonik göllər dağəmələgəlmə prosesləri nəticəsində Yer qabığının qırışması və sınması nəticəsində əmələ gələn çökəkliklərdə yaranır, adətən, böyük və dərin olur (məs.: Xəzər gölü (sahəsi 371 min km²), Baykal gölü (dərinliyi 1620 m)). Dağlıq sahələrdə dərə gölləri uçqunlar zamanı süxurların çay dərəsini tutması nəticəsində formalaşır. 1139-cu ildə zəlzələ zamanı Kəpəz dağının bir hissəsi uçub Ağsu çayının dərəsini doldurduqdan sonra dərinliyi 100 m-ə çatan Göygöl meydana gəlib.

Həmçinin bax:

• göllərin tipoloji təsnifatı

D.K., adətən, tektonik mənşəli olur.

Dağlarda süxurların yatım istiqamətinin azimutunu, layların düşmə bucağını müəyyən etmək üçün istifadə edilən cihaz.

Belə cihaz düzbucaqlı lövhə üzərində bərkidilmiş kompas və şaquldan ibarət olur.

D.P. uzunmüddətli aşınma, denudasiya, o cümlədən buzlaqların təsiri, tektonik proseslər nəticəsində yarana bilər.

Həmçinin bax:

• yayla

D.S. aydın nəzərə çarpan və üzərində ən yüksək zirvələr yerləşən vahid suayırıcı xəttinin olması ilə də xarakterizə edilir.

D.S. dağ silsilələri, dağ massivləri, dağ keçidləri və s. mürəkkəb elementlərdən ibarət olur. Təcrid olunmuş (məsələn, Ural) və ya dağlıq ölkədə yanaşı yerləşən (məsələn, Altay, Qərbi Sayan, Şərqi Sayan) D.S.-lərinə rast gəlinir.

Dağların yamaclarında səthi üfüqi və bir qədər meyilli pillələrdən ibarət relyef forması.

D.T. torpaq sürüşmələri, denudasiya nəticəsində və s. səbəblərdən yaranır. Bəzi dağlıq rayonlarda onlardan zolaqşəkilli əkin sahələri kimi istifadə olunur.

D.U. yerüstü və yeraltı suların təsiri, habelə tektonik proseslər nəticəsində əmələ gəlir. Belə uçqunlar dağlarda yolları sıradan çıxarır, bəzən çay dərəsinin qarşısını kəsərək bənd gölləri əmələ gətirir. Pamirdə (Tacikistan) Sarez gölü, Azərbaycanda Göygöl, Maralgöl, Abxaziyada Ritsa gölü uçqun zamanı yaranıb.

Bax: yal.

Dağın, dağ massivinin və ya dağ silsiləsinin ən hündür hissəsi.

Yer planetində ən hündür D.Z. Comolunqmadır (8848 metr).

Endogen qüvvələrin təsiri altında dağların formalaşması prosesi.

Geoloji tarixdə beş D. mərhələsi olub. Baykal qırışıqlığı zamanı planetin ən qədim platformaları yaranıb. Kaledon və Hertsin qırışıqlıqları zamanı Yerdə ən qədim dağlar – Tyan-Şan, Böyük Suayırıcı, Appalaç, Kap, Baykalətrafı, Skandinaviya, Ural və s., Mezozoy erasında Kimmeri qırışıqlığı mərhələsində Kun-Lun, Tibet, Verxoyansk, Sixote-Alin, qismən Kordilyer və s. dağlar əmələ gəlib. Planetin ən cavan dağları Kaynozoy erasında – Alp qırışıqlığı mərhələsində yaranıb: bu mərhələdə And, Himalay, Qafqaz, Atlas, Hindiquş, Kopetdağ və s. dağlar formalaşıb.