Coğrafiya terminləri lüğəti

Axar su, buzlaq, dəniz, külək, vulkanların və s.-nin fəaliyyəti nəticəsində çöküntülərin, üzvi qalıqların quruda, yaxud su hövzəsinin dibində toplanması.

A.-lar onların yaranmasına səbəb olan əsas geoloji amilə görə növlərə bölünür (məs.: su A.-sı, külək A.-sı və s.). Yer kürəsində bir sıra relyef formaları bu proses nəticəsində əmələ gəlib (məs.: Kür-Araz ovalığı, Qərbi Sibir düzənliyi və s.). A. düzən ərazilərdə özünü daha intensiv büruzə verir: Yer səthini hamarlayır, platforma çökəkliklərini doldurur, müxtəlif faydalı qazıntıların yaranmasına səbəb olur.

Mənfi relyef formalarının axar su, buzlaq, dəniz, küləklərin və s.-nin topladığı çöküntülərlə dolması nəticəsində yaranmış hamar sahə.

A.D.-lərin səthi az kələ-kötürlü, hündürlüyü 200 m-dən az olur. Çox zaman akkumulyasiya prosesində yığılan çöküntülər, üzvi qalıqlar platformaların çökdüyü ərazilərdə geniş ovalıqlar əmələ gətirir: Amazon, Atlantiksahili, La-Plata, Hind-Qanq, Missisipi, Kür-Araz, Turan və s.

Dəniz, çay, buzlaq, qravitasiya və s. çöküntülərinin, vulkan məhsullarının (lava, vulkan külü) toplanması nəticəsində əmələ gələn relyef formalarının ümumi adı.

Müvafiq olaraq mənşəyinə görə fərqlənən su A.R. forması (gətirmə konusu, delta), buzlaq A.R. forması (moren, drumlin), eol A.R. forması (dyun, barxan), qravitasiya A.R. forması (torpaq sürüşmələri, uçqunlar), vulkan A.R. forması (vulkan konusu) və s. mövcuddur. Bioloji proseslər, həmçinin insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan A.R. tipləri (mərcan rifləri, terrikon təpələr) də var.

Dağ süxurlarının tərkibində miqdarca çox az, lakin xarakterik – süxurların mənşəyini, yaşını dəqiqləşdirməyə kömək edən minerallar.

Belə minerallar, adətən, süxurların 1%-dən az hissəsini təşkil etdikləri üçün onların təsnifatına təsir göstərmir.

Həmçinin bax:

• apatit
• maqnetit
• olivin
• pirit
• rutil
• sfen
• şpinel
• titanit
• torit
• turmalin
• zirkon

Günəş radiasiyasının intensivliyini qeydə alan özüyazan cihaz.

A. termik qəbuledici rolunu yerinə yetirən güzgüdən və şüanın yaratdığı cərəyanı ölçərək yazan qurğudan ibarətdir.

A. metodu “müasirlik – keçmişin dərk edilməsi üçün açardır” prinsipinə və keçmiş dövrlərdəki geoloji proseslərin müasir geoloji proseslərə oxşarlığına əsaslanır. Bu metodun əsas ideyasını XVIII əsr şotland geoloqu Ceyms Hatton verib. 1830-cu ildə ingilis geoloqu Çarlz Layell həmin ideyanı inkişaf etdirib. Hazırda A. metodu ilə müasir geoloji proseslər və onların nəticələri (çöküntülər, vulkan məhsulları, relyef və s.) keçmişdə baş vermiş geoloji proseslərlə əlaqəli şəkildə hərtərəfli öyrənilir.

Həmçinin bax:

• marikultur

Su canlılarının yaşadığı mühitin landşaftı.

Təbii A.-lar okean, dəniz, körfəz, təbii göllərin, süni A.-lar isə quruda yaradılmış nohur, kanal və su anbarlarının səthindən ibarətdir. A.-lar gəmilərin dayanması, yüklənməsi, yaxud boşaldılması, hidroplanların enməsi və qalxması, yarışların və təlimlərin keçirilməsi və s. məqsədlər üçün istifadə olunur.

Monosentrik (əsasən, bir böyük şəhər ətrafında toplanma) və polisentrik (bir neçə böyük şəhər ətrafında birləşmə) A.-lar mövcuddur. Avropa və Şimali Amerikada A.-lar XIX əsrin ortalarında yaranıb. XX əsrin ikinci yarısından etibarən isə A.-lar daha çox inkişaf etməkdə olan ölkələrdə (İEOÖ), xüsusilə Latın Amerikasında, Çində və Hindistanda formalaşır. Dünyanın ən böyük şəhər A.-larına Tokio, Pekin, Şanxay, Honkonq, Mumbay, Cakarta, Banqkok, Moskva, İstanbul, Paris, Mexiko, Nyu-York, San-Paulu, Rio-de-Janeyro, Buenos-Ayres, Los-Anceles və s. aiddir.

2. Filiz qırıntılarının və tərkibində metal olan tullantıların termik emal prosesində birləşərək külçə əmələ gətirməsi.

Həmçinin bax:

• meqapolis

Müxtəlifölçülü süxur (qum, vulkan külü və s.) qırıntılarının yığını.

A. çöküntü, yaxud vulkanik mənşəli olur.

Süxur əmələ gətirən mineral dənəcik və ya kristallarının toplusu və ya bitişmiş vəziyyəti.

Sadə (monomineral) A.-lar bir mineral kristallarının, mürəkkəb A.-lar (polimineral) isə müxtəlif mineral kristallarının toplusundan ibarətdir; məsələn, mərmər – kalsitin sadə A.-ı, qranit – şpat, kvars və mikanın mürəkkəb A.-ıdır.

Mürəkkəb sözlərin aqronomiyaya aidlik bildirən tərkib hissəsi, sözönü.