Coğrafiya terminləri lüğəti

Bax: diqressiya.

Yer səthində və Yer qabığının üst qatlarında hər hansı xarici qüvvənin təsiri altında baş verən fiziki və kimyəvi proseslər.

Ağırlıq qüvvəsinin, günəş enerjisinin, suyun, buzlaqların, küləyin və s-nin təsiri ilə baş verən aşınma, denudasiya, akkumulyasiya, çökmə hadisələri E.P.-ə misal ola bilər. Bəzi faydalı qazıntı (kömür, manqan, boksit, fosforit və s.) yataqlarının əmələ gəlməsi də bu proseslərin nəticəsidir.

Həmçinin bax:

• endogen proseslər

Yer səthində və Yer qabığının üst qatlarında ətraf mühit komponentlərinin xarici qüvvələrin təsiri altında dövri olaraq dəyişməsi; məs.: gecə ilə gündüzün, mövsümlərin dəyişməsi, ay fazaları, qabarma və çəkilmə hadisələri və s.

Yer atmosferinin ən üst təbəqəsi.

E.-in aşağı sərhədi barədə elmi ədəbiyyatda, lüğət və ensiklopediyalarda 300 km-dən 800 km-dək müxtəlif məlumatlara rast gəlmək olur. Onun yuxarı sərhədi barədə də fərqli mülahizələr mövcuddur, lakin daha çox bu sərhədin təxminən 10.000 km yüksəklikdə yerləşdiyi fərz edilir. E.-də havanın sıxlığı çox azdır, onun qaz tərkibi, əsasən, hidrogen və heliumdan ibarətdir. Burada cazibə qüvvəsi zəif olduğundan atmosfer qazlarının yüngül hissəcikləri ayrılaraq kosmik boşluğa gedir.

Həmçinin bax:

• nəqliyyat

Eynicinsli süxurda, eyni relyef elementində yerləşərək müəyyən bitki və bir torpaq tipi ilə səciyyələnən landşaft forması. E.L.tipi üç cür olur: elüvial, subakval və superakval.

Həmçinin bax:

• elüvial landşaft
• subakval landşaft
• superakval landşaft

ETİ XX əsrin 40-50-ci illərindən başlayaraq planetdə yeni inkişaf mərhələsinə keçidi təmin edib. ETİ dövründə məhsuldar qüvvələrin keyfiyyət sıçrayışları baş verir, yeni materiallar, enerji mənbələri, texnologiyalar yaranır, avtomatlaşma sürətlənir. ETİ dünyanın iqtisadi cəhətdən yüksək inkişaf etmiş ölkələrində bütün təsərrüfat sahələrində özünü aydın göstərir. ETİ-nin tərkibinə elm, texnika və texnologiya, istehsal və idarəetmə daxildir.

ETT-nin birinci mərhələsi XVI-XVIII əsrləri (manufakturaların, ticarətin, gəmiçiliyin inkişafı və s.) əhatə edir, ikinci mərhələsi XVIII əsrin sonlarından buxar mühərrikinin yaradılması, maşınqayırmanın inkişafı ilə başlanıb. XX əsrin II yarısından ETT-nin əsas hərəkətverici qüvvəsi elmi-texniki inqilab olub. İqtisadi ədəbiyyatda ETT əvəzinə daha çox “innovasiya” terminindən istifadə edilir.

Əmələ gəldikləri yerdə (ana süxurlar üzərində) qalan aşınma məhsulları.

E. müxtəlifölçülü qırıntılardan ibarət olur, təbəqə (qat) əmələ gətirmir, tədricən ana süxurlara qarışır. Üfüqi və ya azmeyilli səthlərdə E. aşınma qabığı əmələ gətirir.

Aşınma məhsullarından, qırıntılardan ibarət olan.

Məsələn, E. horizont – elüvisinin yuyulub alt qata keçdiyi süxurun profilində (en kəsiyində) görünən açıqrəngli yuxarı təbəqə, E. landşaft – relyefin yüksəklik hissələrində, suayırıcılarda aşınma məhsulları və qırıntıların formalaşdırdığı landşaftdır.

Relyefin yüksəklik hissələrində formalaşan, çöküntü yaradan maddə və materialları, əsasən, atmosferdən alan elementar landşaft forması.

E.L. sahəsində qrunt suları dərinlikdə olur, bununla da o, elementar landşaftın digər formalarından fərqlənir.

Həmçinin bax:

• subakval landşaft
• superakval landşaft

Müəyyən məhsulun idxalına və ixracına qoyulan qadağa.

E. anlayışına başqa dövlətə məxsus əmlakın müəyyən müddətə həbs olunması, saxlanılması, ölkələr arasında iqtisadi əlaqələrin müvəqqəti kəsilməsi halları da aid olunur. Müharibə şəraitində E. düşmən dövlətlərə qarşı, dinc dövrlərdə isə münaqişə aparılan dövlətlərə təzyiq göstərmək məqsədilə tətbiq olunur.

Həmçinin bax:

• immiqrasiya
• reemiqrasiya

Vulkan püskürməsi, zəlzələ kimi təbiət hadisələri zamanı, həmçinin müəssisələrdən, evlərdən, avtomobillərdən və s.-dən maye və bərk çirkləndirici maddələrin, yaxud enerjinin (istilik, səs, radioaktiv şüalar və s.) ətraf mühitə buraxılması.

E. mənbəyi emitent adlanır.