Lüğət seçin
Coğrafiya terminləri lüğəti
endogen proseslər
yun. endon – daxili + yun. genos – yaranma + lat. processus – irəliləyiş
Yer daxilində istilik enerjisinin, qravitasiya fərqinin yaratdığı yerdəyişmələrin və s.-nin təsiri altında baş verən geoloji proseslər.
E.P.-ə tektonik, metamorfik, maqmatik, hidrotermal və s. proseslər aiddir. Faydalı qazıntı yataqlarının əksəriyyəti E.P. nəticəsində əmələ gəlib.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətienergetika
alm. energetik < yun. energeia – fəaliyyət
1. Müxtəlif növ enerji resurslarının emalı, bölüşdürülməsi, istehlakçıya çatdırılması və istifadəsinə xidmət edən təbii və süni sistemlərin, iqtisadiyyat sahələrinin məcmusu.
Buraya elektroenergetika, neft-qaz istehsalı, kömür sənayesi və s. bu kimi çoxsaylı sahələr daxildir. E. insanların iqtisadi-təsərrüfat fəaliyyətinin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Ənənəvi E.-ya istilik enerjisi, hidroenerji, nüvə enerjisinin istehsalı kimi, qeyri-ənənəvi E.-ya isə günəş, külək, geotermal enerjinin istehsalı kimi sahələr daxildir.
2. Enerji resurslarının emalı, bölüşdürülməsi, istehlakçıya çatdırılması və istifadəsinə xidmət edən təbii və süni sistemləri öyrənən elm sahəsi.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətienergetika sistemi
alm. energetik < yun. energeia – fəaliyyət + yun. systema – hissələrdən ibarət bütöv, birləşmə
Enerji resurslarının, həmçinin onların emalı, bölüşdürülməsi, istehlakçıya çatdırılması, istifadəsi üsullarının və vasitələrinin məcmusu.
Hər bir ərazi vahidinin, iqtisadi rayonun yerli resurslardan və emal müəssisələrinin gücündən asılı olaraq öz E.S. yarana bilər, lakin adətən, ölkənin bütün energetika sistemləri və yanacaq-energetika kompleksləri vahid sistemdə birləşir.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətienerji resursları
yun. energeia – fəaliyyət + fr. ressource – köməkçi vasitə
Sənayedə və məişətdə istifadəsi mümkün olan müxtəlif növ enerjilərin (mexaniki, istilik, elektrik, nüvə, kimyəvi və s.) mənbələri.
E.R.-nın bolluğu ölkənin inkişafına şərait yaradan ən mühüm amillərdən biri, onlardan istifadənin səmərəliliyi isə ölkənin inkişaf səviyyəsinin göstəricisidir. E.R., əsasən, iki yerə – bərpa olunmayan, yaxud ənənəvi resurslara (neft, qaz, kömür və s.) və bərpa olunan, yaxud qeyri-ənənəvi resurslara (günəş, külək, okean enerjisi və s.) bölünür.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətieol çöküntüləri
qədim yunan mifologiyasında külək allahı Eolun adından
Küləyin gətirib yığdığı qırıntılardan, qum dənələrindən ibarət çöküntülər.
E.Ç., əsasən, yarımsəhra və səhra zonalarında (Böyük Səhrada, Təklə-Məkanda, Qobidə, Qızılqumda, Qaraqumda) yayılıb, onlar toplaşdıqları yerlərdə müxtəlif akkumulyativ relyef formaları (dyun, barxan və s.) əmələ gətirir. E.Ç.-nin ilkin materialı süxurların aşınma məhsulu və müxtəlif mənşəli (dəniz, çay, göl və s.) qumlardır. Belə çöküntülərə həmçinin dəniz sahillərində, böyük çayların dərələrində, göllərin çuxurlarında da rast gəlinir. Eol qumları kənd təsərrüfatına böyük ziyan vurur; əkin sahələrini örtür, suvarma kanallarını doldurur və yolları tutur.
Coğrafiya terminləri lüğətieon
yun. aion – zaman
Yerin geoxronoloji bölgüsündə ən böyük vaxt vahidi.
Yer planetinin geoloji inkişaf mərhələsi iki E.-a bölünür: Kriptozoy (Kembriyəqədərki E.) və Fanerozoy. “Kriptozoy” termini “gizli həyat”, “Fanerozoy” termini isə “aşkar həyat” kimi tərcümə edilir. Bu adlar E.-lara həmin dövrlərə aid süxurlarda heyvan qalıqlarının aşkar olunub-olunmaması əsas götürülərək verilib. Birinci E. – Kriptozoyun adı və stratiqrafik bölgüsü barədə elmi mübahisələr uzun müddət davam etməkdədir və bu, lüğətlərdə, ensiklopediyalarda öz əksini tapır. Onların bəzilərində belə bölgünün olmadığı, digərlərində 2, yaxud 3 dövr (era) bölgüsünün olduğu göstərilir. Lakin Beynəlxalq Stratiqrafiya Komissiyasının 2013-cü ildə tərtib edərək sayta yerləşdirdiyi geoloji vaxt xəritəsini əsas götürsək, Kembriyəqədərki E. üç hissəyə ayrılır: Heyden (Yerin yaranma tarixindən – 4,6-3,9 mlrd. il əvvələdək), Arxey (3,9-2,5 mlrd. il əvvələdək), Proterozoy (2,5 mlrd. – 540 mln. il əvvələdək). Fanerozoy E.-na isə (təxminən 540 mln. il əvvəldən bu günədək) Paleozoy, Mezozoy və Kaynozoy eraları aiddir. E. termini ilk dəfə 1875-ci ildə amerikalı geoloq Ceyms Dana tərəfindən elmə daxil edilib.
Coğrafiya terminləri lüğətiepeyrogenik hərəkətlər
Tektonik hərəkətlər nəticəsində Yer qabığının tədricən, çox yavaş sürətlə qalxması və enməsi.
E.H. dağ süxurlarının yatımında gözlə görünəcək dəyişikliklərə səbəb olmur. Bu prosesin getdiyi yerlərdə zaman keçdikcə qalxma hərəkəti enmə ilə və əksinə, enmə hərəkəti qalxma ilə əvəz olunur. E.H.-in sürəti müxtəlif sahələrdə fərqlidir; məsələn, son mərhələdə İsveçin Botnik körfəzi sahilləri ildə 11 mm qalxır, Hollandiya ərazisi isə ildə 1 mm çökür. Şərqi Avropada ən güclü qalxma Ukraynada Lvov şəhərindən cənub-qərbdə (12 mm/il) müşahidə edilir.
Coğrafiya terminləri lüğəti