Coğrafiya terminləri lüğəti

Daimi donuşluq sahələrində yeraltı suların süxurların arasında donması və Yer səthini qaldırması nəticəsində əmələ gələn təpə.

H.-lərin hündürlüyü, əsasən, 25-40 m olur, bəzən 200 m-ə çatır. Yakutiyada, Zabaykalyedə H.-lər çox geniş yayılıb.

Hidrosferdə gedən təbii hadisə və prosesləri, onun xassələrini, dinamikasını, həmçinin coğrafi təbəqənin digər komponentləri ilə əlaqələrini öyrənən elm sahəsi.

Tədqiqat obyektinə görə H. iki şöbəyə bölünür: okeanologiya və qurunun hidrologiyası. Hər iki şöbə müxtəlif şəraitlərdə suyun aqreqat vəziyyətlərini, su balansını, su və temperatur rejimlərini, su kütləsinin dinamikasını, yataqların xüsusiyyətlərini araşdırır. H. eyni zamanda təbiətdə suyun dövranı, insan fəaliyyətinin ona təsiri kimi məsələləri tədqiq edir, hidroloji proqnozlar hazırlayır.

See also:

• hidroqrafiya

Qurunun səth sularının paylanmasını, dinamikasını, tərkibini və digər xüsusiyyətlərini (temperatur rejimi, buz rejimi və s.) özündə əks etdirən xəritə.

Kənd təsərrüfatı istehsalında hidroloji şəraitin, həmçinin ətraf mühitin yaxşılaşdırılmasına yönəldilən təşkilati və texniki tədbirlər sistemi.

H.-ya suvarma, çaylarda axımın tənzimlənməsi, şoran torpaqların yuyulması, torpaq eroziyasının qarşısını almaq məqsədilə hidrotexniki qurğuların tikilməsi və s. tədbirlər daxildir.

See also:

• meliorasiya

Suyun təsiri ilə formalaşan; məs.: hidromorf landşaft, hidromorf süxur, hidromorf şoran.

Yerin su təbəqəsi, Dünya okeanı, materik səth suları və yeraltı suların cəmi.

H. Yer səthinin 71%-ni təşkil edir, onun ümumi həcmi 2013-cü il üçün hesablamalara görə, 1,5 milyard km³-dir. Bütün H.-də olan suyun 96%-dən çoxu şor okean və dəniz sularının, 2%-ə qədəri yeraltı suların, bir o qədəri də, əsasən, Arktika, Antarktika və Qrenlandiyada toplaşmış buzlaqların payına düşür. Materik səth suları (çaylar, göllər və s.) H.-in həcminin cəmi 0,02%-nə bərabərdir. Yer planetində yalnız 3%-ə yaxın şirin su ehtiyatı var ki, bunun da ¾-ü buzlaqlarda cəmləşib. H. atmosfer, Yer qabığı və biosferlə daim qarşılıqlı əlaqədədir.

Su ehtiyatlarından istifadə üsullarını, metodlarını, həmçinin xüsusi hidrotexniki qurğu və avadanlıqların köməyi sayəsində suyun dağıdıcı təsirinin qarşısını almağın yollarını öyrənən elm.

H. hidrologiya, hidrogeologiya, hidravlika, hidromexanika və mühəndis-inşaat elmləri ilə sıx əlaqədə inkişaf edir.

Təbii su ehtiyatlarından (çay, göl, dəniz, yeraltı sular) səmərəli istifadə etmək, yaxud suyun (selin) zərərli təsirinin qarşısını almaq məqsədilə tikilmiş xüsusi mühəndis qurğuları; məs.: SES-lər, bəndlər, kanallar, su anbarları və s.

Yer səthinin dərin qatlarında yeraltı isti su mənbələrinin təsiri ilə yüksək təzyiq altında baş verən endogen geoloji proseslər.

Bir çox mineralların və filizlərin yaranması məhz H.P.-in nəticəsidir.

See also:

• geotermal sular

Yerin alt qatlarında dövran edən isti suların tərkibindəki məhlul və mineralların çöküntülərindən əmələ gələn faydalı qazıntı yataqları.

H.Y.-ın formalaşması prosesi yüz min, milyon illərlə davam edə bilər. H.Y.-dan turmalin, topaz, beril kimi qiymətli daşlar, asbest, maqnezit, barit, dağ bülluru, qrafit və bu kimi faydalı qazıntılar hasil olunur.

Yerin dərinliklərindən səthə çıxan yüksəktemperaturlu mineral su mənbələri.

H.-ə həm quruda, həm də su hövzələrinin dibində rast gəlinir.

Rütubətliliyə aidlik bildirən mürəkkəb sözlərin tərkib hissəsi; məs.: hiqrometr, hiqroqraf, hiqroskopik, hiqrostat, hiqrotop və s.