All dictionaries

İSMAYIL ibrani.

yisma’el sözü dilimizdə Allah eşidər, Tanrı xəbər tutar mənasındadır.

İsmayılın bu sözün ərəbcələşdirilmiş forması olması barədə mənbələrdə kifayət qədər məlumatlara rast gəlinir. Müqəddəs kitab “Quran”da adı çəkilən İsmayıl Peyğəmbər İbrahim Peyğəmbərin arvadı Saraya Misir padşahı tərəfindən bağışlanmış kənizdən – Hacərdən olan oğludur. Rəvayətə görə, İbrahim Peyğəmbər Allaha ona oğul verməsi üçün dua edərkən “uca Tanrı, duamı eşit və cavab ver (isma yə İl)” deyə müraciət etmişdir. Bu səbəbdən oğlu olanda İsmayıl adını vermişdir. Atası İbrahimi qurban vermək istərkən Tanrı uşağının yerinə Cənnətdən mələklər vasitəsilə qurbanlıq qoyun göndərir. İslam dinidə İsmayıl həm də ərəb peyğəmbərlərin atası adlandırılır. Allahın əmri ilə İbrahim Peyğəmbər Kəbəni inşa edərkən İsmayıl da ona kömək etmişdi. İsmayıl kişi adı bu gün də məişətimizdə geniş yayılmış şəxs adları sırasındadır. Azərbaycanda adla əlaqədar İsmayıllı toponimi də məlumdur. Adın məşhur daşıyıcılarından XIX əsrdə yaşamış, hərbi xidmətə Əlahiddə Qafqaz Korpusu tərkibindəki alayda sıravi əsgər kimi başlayıb general-mayor rütbəsinə qədər yüksəlmiş İsmayıl bəy Qutqaşınlı (1809-1861) Azərbaycan maarifçiliyinin təşəkkülü dövründə özünün yeni insan, yeni ictimai münasibətlər haqqındakı arzularını bədii yaradıcılığında da ifadə etmişdi.

İSMƏT ərəb.

ismat sözü dilimizdə İslam dininə uyğun davranmaq, namus, qeyrət, qorunma, mühafizə, həya, abır, irz, şərəf, mənəvi təmizlik, məsumluq, günahsızlıq mənasındadır.

İsmət sözü Azərbaycan dilində ümumişlək sözlər sırasındadır. İsmatli insandır; İndiyadak ismatina qısılmıçdı və s. kimi ümumişlək ifadələr, eləcə də Ailada qadının ismati arin izzatidir və s. kimi deyimlər dilimizdə kifayət qədərdir. Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan İsmət adı məişətimizdə geniş yayılmışdır.

İSMƏTULLA ərəb.

İSMİ ərəb.

ism sözündən olub ad deməkdir. Qrammatikada canlı və cansız əşyaların adını bildirən nitq hissəsinin adı isim də bununla əlaqədardır.

Dilimizin fonetik quruluşuna uyğun dəyişərək isim şəklinə düşmüşdür. İsmi kişi adı əslində adı olan, adı ilə tanınan mənasındadır. Bu gün məişətimizdə unudulmaqda olan şəxs adlarındandır. İsmi vaxtilə yalnız Azərbaycanda deyil, ümumiyyətlə Cənubi Qafqaz və İran üçün səciyyəvi titullardan olmuşdur. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan şəxs adları sistemində tituldan formalaşmış kifayət qədər antroponim mövcuddur. İsmi də bu qəbildən olan kişi adları sırasındadır. Bu gün artıq dilimizin antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan, yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Addan formalaşmış İsmiyev, İsmizadə soyadlarının kifayət qədər geniş yayılması adın elə də uzaq olmayan keçmişə qədər populyar olduğuna dəlalət edir.

İSMİXAN ərəb.

İSMİZƏR ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən İsmi adı və fars. zar sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İSPAR yun.

hesperos sözündəndir. Dilimizə tərcümədə gecə ulduzu deməkdir.

Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasındadır. İspar adının təhrif olunmuş İspər forması da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

İSRAF ərəb.

israf sözündən olub, dilimizə tərcümədə malın, pulun həddən artıq sərf edilməsi (israfçılıq) deməkdir.

İsraf İslam dinində boş şeylərə sərf edilməsi ilə əlaqədar ən böyük günahlardan hesab edilir. İsraf kişi adı da müvafiq olaraq artıq və lazım olmayan yerə xərcləmə, sərf etmə, işlətmə, dağıtma, puç etmə mənasındadır.

İSPƏR

İSRAFİL ibrani.

s’erafim sözü ərəb dilinə keçdikdən sonra ərəbcələşdirimiş, israfil formasına düşmüşdür.

Bəzi mənbələrdə isə İsrafil qədim yəhudi dilində mövcud olmuş Sarof adının ərəbcələşdirilmiş forması kimi izah edilir. İsrafil odlu, atəşli, yandırıcı, yandıran anlamlarını ifadə edir. Xristian teologiyasına əsasən birinci dərəcəli səmavi ruhdur. İslam dininə görə isə İsrafil dörd əsas mələkdən birinin adıdır. Həmin bu mələk Qiyamət gününün gəlməsini insanlara şeypur çala-çala xəbər verərək ölüləri dirildəcəkdir. Bu gün İsrafil kişi adı məişətimizdə geniş yayılmış şəxs adları sırasındadır.

İSRAİL ibrani.

əslində yıs’ra’el olub, dilimizdə İsrail/İsrayıl kimi işlənən adın mənası mübariz Allahdır, mübariz Tanrıdır, Allah hakimdir mənalarındadır. Mənbələrdə Tanrının qulu, Allahın kö- ləsi, eləcə də Tanrıya qalib gələn, mübarizə aparan anlamlarını ifadə etməsi barədə məlumatlara rast gəlinir.

Rəvayətə görə, İsrail/İsrayıl adı Yaqub Peyğəmbərin ləqəbindəndir. “Bibliya”ya görə, guya yəhudi xalqı onun on iki oğlunun törəməsidir. İslam dinində bəni-İsrail də bu mənadadır. Azərbaycan antroponimikasına keçən əsrin otuzuncu illərindən dsaxil olmuş kişi adlarındandır. Məişətimizdə nadir adlardan hesab edilir.

İSRAYIL

İTTİFAQ ərəb.

ittifaq sözü Azərbaycan dilində ayrı-ayrı şəxslərin, qrupların, cəmiyyətlərin, siniflərin, bəzən də dövlətlərin, millətlərin, xalqların birləşməsi, sıx əlaqəsidir.

Məlum olduğu kimi, 1922-ci ildə Rusiya tərəfindən əslində xalqların iradəsi xaricində on iki dövlətin daxil edildiyi Sovetlər İttifaqı yaradılmışdı. Bu dövrdə ideologiyanın diktəsi ilə yeni adlar da yaradılırdı. Belə adlar sonradan uzunömürlü olmadı. İttifaq da bu qəbildən olan şəxs adlarındandır. XX əsrin ortalarından unudulmuş adlar sırasındadır. Bu gün adın daşıyıcıları, əsasən, yaşlı nəslin nümayəndələridir.

İZZƏDDİN ərəb.

izz ad-din sözü dilimizdə dinin qüdrəti, gücü, dinin qiyməti, dəyəri, etibarı, dinin şərəfi, hörməti anlamlarını ifadə edir.

İzzəddin kişi adı Azərbaycanda keçən əsrin 70-ci illərdən sonra müşahidəediləcək dərəcədə azalmışdır. Bu gün adın daşıyıcıları, əsasən, yaşlı nəslin nümayəndələridir. Azərbaycan antroponimikasında qədim şəxs adları sırasındadır. Xaqaninin müasiri olmuş, ilk dəfə haqqında A.Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm” əsərində məlumat verilmiş, həmçinin dövrünün bir çox tanınmış şəxslərinin hamisi, öz əsrinin fəzl və kamal sahiblərindən olmuş İzzəddin Şirvani, eləcə də doğma Azərbaycan dilində şeiri gəlib çatmış ilk şair İzzəddin Həsənoğlu adın məşhur daşıyıcılarındandır.

İZZƏTDİN