Məsəllər, deyimlər

BİRGÜNLÜK XƏLİFƏ

►Müvəqqәti, çox qısa vaxtda hakimiyyәt sürәn, vəzifə başında çox az müddətdə olan adamlar haqqında işlәdilən ifadə.

İfadənin «Min bir gecә» nağılları ilә әlaqədar yarandığı güman olunur.

Bəzən bu ifadәnin təsirini daha da qüvvәtlәndirmәk mәqsədilә «birsaatlıq xәlifə» də deyilir. Tәdqiqatçılar ifadəni həm tarixi həqiqətlə, həm də məşhur «Min bir gecә» nağılları ilә әlaqəlәndirirlәr. Bu nağılların birində deyilir ki, Bağdadda Əbu Həsən adlı yoxsul bir gənc varmış. Ağır ömür sürən bu oğlan daim dövlətlənib varlanmaq, hətta xəlifə belə olmaq ümidi ilə yaşayırmış.

Bir gün tacir qiyafəsində şəhəri gəzən xəlifə Harun ər-Rəşid təsadüfən onun evinə qonaq gəlir. Ev yiyəsi söhbət əsnasında, heç olmasa, bir saat, bir gün xəlifəlik etmək arzusunda olduğunu söyləyir. Bu söz Harun ər-Rəşidi çox maraqlandırır. Xörək yeyərkən o, şərabın içərisinə bihuşdarı töküb oğlanı yatırdır, sonra öz adamlarını çağırıb onu saraya apartdırır. Bir gün xəlifəlik etdikdən sonra oğlanı yenə huşsuz vəziyyətdə öz evinə qaytarır. Sabahı gün oğlan yuxudan oyanıb röyada öz arzusuna çatdığını zənn edir.

Tarixi gerçəkliyə gəlincə, mәlumdur ki, IX әsrdən başlayaraq Abbasi xәlifәləri yalnız xüsusi qoşun qüvvәlәrinin köməyi ilә taxta sahib olur və hökmranlıq edirdilər. Artıq qvardiya vasitәsilə Abbasilərdәn birini hakimiyyәtdәn salıb başqasını taxta oturtmaq adi bir hala çevrilmişdi. Abbasi xәlifәlәrindən cәmi bir gün hakimiyyәt sürәn xəlifә İbn әl-Mutazz olmuşdu. O, xәlifə Müqtәdirə qarşı yönәlmış saray çevrilişi nəticәsində (17 dekabr 908-ci il) hakimiyyәti ələ almış və həmin gün dә başqa bir çevriliş nəticәsindә öldürülmüşdü.

Bu məsələyə M.F.Axundzadənin «Aldanmış kəvakib» əsərində daha konkret şəkildə toxunulur. Şah Abbas münəccimlərin və ruhanilərin məsləhəti ilə gözlənilən təhlükədən sovuşmaq üçün taxtdan əl çəkib üç günlüyə Yusif Sərracı şah elan edir.