Dictionaries
Tarix terminləri lüğəti
darüssəltənə
ər. – səltənət evi, padşahlıq yeri
İran şahlarının vəliəhdlərinin rəsmi yaşayış yeri.
Qacar sülaləsi hökmdarlarının daxili siyasətində Cənubi Azərbaycan xüsusi yer tutub. Fətəli şah (1797–1834) dönəmində Cənubi Azərbaycan “vəliəhdneşin” (vəliəhd əyləşən yer) hesab edilib, bundan sonra Qacarların rəsmi vəliəhdləri həmişə D. adlandırılan Təbrizdə oturublar. Bu, Azərbaycanın İran üçün iqtisadi-siyasi əhəmiyyətinin göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.
Tarix terminləri lüğətidar-üş-şəfa
ər. – müalicəxana, şəfa evi
Orta əsrlərdə Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda tibb müəssisəsi, xəstəxana.
Tarixi mənbələrdə ilk D.-nın İbn Sina tərəfindən təşkil edildiyi göstərilir. Qazan xanın hökmranlığı dönəmində isə (1295–1304) Azərbaycanın mühüm yaşayış məntəqələrində Rəşidəddinin təşəbbüsü ilə D.-lar yaradılıb. 1483-cü ildə Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqubun (1478–1490) Təbrizdə tikdirdiyi “Həşt behişt” (Səkkiz cənnət) saray kompleksinə D. da daxil olub. Həmin D.-da eyni vaxtda minə qədər xəstəni müalicə etmək üçün şərait yaradılıb.
Tarix terminləri lüğətidastakerd
fars. dastkart < dast – əl + kart – iş
Parfiya və Sasani dövlətlərində, eləcə də Qafqaz Albaniyasında sahibkarlara və ya hökmdara məxsus irsi torpaq sahibliyi, mülk torpaqları.
Musa Kalankatlının “Alban tarixi” əsərində D. termini hökmdar nəslinin, əsilzadələrin, iri feodalların torpaq mülkiyyəti, həmçinin bağışlanan, vəsiyyət edilən, alınıb-satılan irsi torpaq sahibliyi anlamında işlənir.
Tarix terminləri lüğətiDaş dövrü
Bəşəriyyətin inkişafında ilkin tarixi-mədəni mərhələ.
D.D.-də alət və silahlar, əsasən, daşdan, qismən ağac və sümükdən hazırlanıb. İbtidai icma quruluşunun mühüm mərhələsi olan D.D. insanın heyvanlar aləmindən ayrılmasından (2,5–2,6 mln. il əvvəl), metal emalının başlanğıcına (qədim Şərqdə təqr. 8 min il, Avropada təqr. 6–7 min il əvvəl) qədər böyük bir dövrü əhatə edib. Daş alətlərin hazırlanması texnikası, forma və tipologiyasına görə bu dövr iki hissəyə – qədim D.D.-nə (Paleolit) və yeni D.D.-nə (Neolit) bölünür. Paleolit və Neolit arasındakı keçid dövrü Mezolit adlanır.
Tarix terminləri lüğətidaşnaklar
erm. – ittifaq
İfrat millətçi erməni partiyası “Daşnaksutyun”un üzvləri.
1890-cı ildə Tiflisdə təsis olunmuş “Daşnaksutyun”un ilk proqramı iki il sonra partiyanın I qurultayında qəbul edilib. Həmin proqramda silahlı çıxışlar, terror aktları vasitəsilə, həmçinin Qərb dövlətlərinin və Rusiyanın dəstəyinə arxalanmaqla Türkiyə ərazisində Ermənistan dövləti yaratmaq partiyanın əsas məqsədi elan olunub. Partiya öz məqsədinə çatmaq üçün fəal terrorçuluq fəaliyyəti göstərib. D. 1905–1907 və 1917–1920-ci illərdə Cənubi Qafqazda on minlərlə günahsız insanın, əsasən, azərbaycanlıların ölümü ilə nəticələnmiş müsəlman qırğınlarının əsas təşkilatçıları olublar.
Tarix terminləri lüğətidayı
türk. dayı – hərfi mənası: ananın qardaşı; məcazi mənası: cəsur
1. Osmanlı imperiyasında yeniçəri qoşunlarında zabit rütbəsi.
2. 1671-ci ildən 1830-cu ilə – ölkənin Fransa tərəfindən işğalınadək Əlcəzairdə yeniçəri zabitlər şurasının ömürlük seçdiyi Əlcəzair hakimi.
Bu ölkədə sonuncu D. Hüseyn (1818–1830) olub.
3. 1590–1705-ci illərdə Tunisdə türk yeniçərilərinin komandirlərinə və bəzən ölkəni idarə edən şəxslərə verdikləri ad.
4. Qədim türklərdə cəsur və qəhrəman igidlərə verilən ad.
Onlara D., yaxud “alp” deyilib.
Tarix terminləri lüğətiDaues planı
I Dünya müharibəsində (1914–1918) məğlub olmuş Almaniya üçün reparasiya (təzminat) planı.
Bu plan amerikalı bankir Ç.Dauesin rəhbərliyi altında beynəlxalq ekspertlər komitəsi tərəfindən hazırlandığı üçün belə adlandırılıb. I Dünya müharibəsində qalib gəlmiş dövlətlərin nümayəndələri D.P.-nı 1924-cü il avqustun 16-da London konfransında təsdiqləyib və Almaniya onun şərtlərini qəbul edib. Lakin az sonra öz iqtisadi və hərbi qüdrətini bərpa etmiş Almaniya həmin şərtlərə qarşı mübarizəyə qalxıb və 1929-cu ildə D.P.-nın Yunq planı ilə əvəzlənməsinə nail olub.
Tarix terminləri lüğətide-fakto
lat. de-facto – əslində, faktiki
Beynəlxalq hüquqda dövlətin, hökumətin, habelə digər subyektlərin rəsmi, lakin son və qəti olmayan tanınma forması.
D-F. tanınma siyasi və iqtisadi münasibətlərin məhdud səviyyəsi ilə səciyyələnir. Əksər hallarda D-F. tanınma müvəqqəti xarakter daşıyır və de-yure tanınmadan öncəki keçid mərhələsi hesab olunur; məs.: 1920-ci il yanvarın 11-də Paris sülh konfransında Antantanın Ali Şurası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyini D-F. olaraq tanıyıb.
Tarix terminləri lüğəti