Dictionaries
Tarix terminləri lüğəti
carçı
Keçmişdə həm Şərq, həm Avropa ölkələrinin iri yaşayış məntəqələrinin meydanları və ayrı-ayrı məhəllələrində əhalini mühüm hadisələrdən agah edən, hökmdarın fərman və qərarlarını çatdıran şəxs.
Səfəvilər dönəmində C. mülki və hərbi vəzifə olub. Divanda vəzirin rəhbərliyi altında çalışan C.-lar “divan C.-ları”, hərbi xidmətdə topçubaşının tabeliyində olanlar isə “topxana C.-ları” adlanıblar.
Tarix terminləri lüğəticariyə
Xarici ölkələrdən qaçırılıb gətirilmiş, yaxud müharibələrdə əsir götürülmüş, hüquqlardan məhrum, alınıb-satıla bilən və sahibinin hər istəyini yerinə yetirməli olan kölə qadın, kəniz.
İslamiyyətdən öncə ərəblərdə yayılmış cariyəlik sistemi daha sonra bütün müsəlman dünyasında qəbul olunub. Orta əsrlərdə Yaxın Şərq ölkələrində saraylarda və zəngin adamların evlərində C.-lər saxlanılıb. Osmanlı dövlətində bu cariyəlik yalnız XIX əsrin ortalarında ləğv olunub. Şəriət kəbin kəsdirməklə C. ilə evlənməyə icazə verib.
Tarix terminləri lüğəticaynizm
sanskr. jaina – qalib
Hindistanda e.ə. VI əsrdə təşəkkül tapmış əsas dini-fəlsəfi təlimlərdən biri.
C.-in banisi Mahavira (böyük qəhrəman) və Cina (qalib) adları almış Vardhamana sayılır. Buddizm kimi bu təlim də brahmanizmdəki ritualizm və mücərrədliyə qarşı etiraz reaksiyası olaraq yaranıb. Vedaların nüfuzu ilə hesablaşmayan C. bütün kastalardan olan kişi və qadınlar üçün açıq elan edilib. C. hinduizm təlimi üçün xarakterik olan ruhların yenilənməsi və hər bir hərəkətə görə cavabdehlik prinsiplərini qoruyub saxlayıb. Onun əsas məqsədi ruhun nirvana vəziyyətinə nail olunmasıdır. C.-ə görə, həmin məqsədə yalnız tərki-dünyalıq qaydalarına ciddi əməl edənlər, o cümlədən canlı varlıqları məhv etməkdən çəkinənlər çata bilərlər. Təlimin beş əsas əxlaq prinsipi var: öldürmə, yalan danışma, oğurlama, mal-dövlət həsrətində olma, cinsi əlaqədən mümkün qədər uzaq dayan. C. tərəfdarlarının əksəriyyəti ticarət və sələmçiliklə məşğul olan insanlardan ibarətdir: torpağı şumlayarkən xırda canlı varlıqların – cücülərin, həşəratların məhvi qaçılmaz olduğundan bu təlim əkinçiliyi yasaq edib.
Tarix terminləri lüğəticecim
Əllə toxunan parça, yaxud xovsuz xalça növü.
Onun eni 25–30 sm, uzunluğu 15–30 m və daha artıq ola bilər. C.-in rəngli paralel zolaqları var, çox vaxt bu zolaqlar müxtəlifformalı həndəsi elementlərlə bəzədilir. Keçmişdə C.-dən qadın və kişi geyimləri, yük pərdəsi, örtüklər tikmək üçün, eləcə də döşənəcək və divar xalçası kimi istifadə olunub.
Tarix terminləri lüğəticentlmen
ing. gentlemen < lat. gentilis – əsil-nəcabəti olan adam, nəcib şəxs
Böyük Britaniya və digər ingilisdilli ölkələrdə kübar cəmiyyətin əxlaq kodeksinə ciddi əməl edən alicənab şəxs.
Geniş mənada «yaxşı tərbiyə görmüş adam» anlamında işlənir. Terminin mənasının necə sürətlə dəyişdiyini XIX əsrin ingilis lüğətləri və ensiklopediyalarından görmək mümkündür. 1815-ci ildə Britannika ensiklopediyasının beşinci nəşrində ona belə izah verilmişdi: «C. – titulu olmasa da, öz şəxsi gerbinə malik, əcdadları azad insanlar olmuş şəxsdir». Yarım əsr sonra həmin kitabın səkkizinci nəşrində izah xeyli genişləndirilmişdi: «C. – statusu adi ticarətlə məşğul olan şəxslərin statusundan yüksək olan, maneraları ağlına və nəcabətinə dəlalət edən bütün kişilərə nəzakət xatirinə müraciət formasıdır».
See also:
Tarix terminləri lüğəticentlmen sazişi
ing. gentlemen < lat. gentilis – əsil-nəcabəti olan adam, nəcib şəxs
Tərəflər arasında (o cümlədən beynəlxalq münasibətlərdə), əsasən, şifahi surətdə bağlanan qeyri-formal saziş.
Adi hüquqi sazişlərdən fərqli olaraq C.S.-ndə nəzərdə tutulan qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi yalnız tərəflərin dürüstlüyündən və vicdanından asılıdır. Bu səbəbdən həmin sazişə əməl etməyənlər hüquqi deyil, mənəvi itkilərlə üzləşə bilərlər.
See also:
Tarix terminləri lüğətibolşevizm
rus. – əksəriyyət, çoxluq
Sərt mərkəzləşdirilmiş və ciddi intizamlı inqilabi partiyanın yaradılmasını, dövlət hakimiyyətinin ələ keçirilərək və diktatura rejiminin bərqərar olunmasını təbliğ edən totalitar düşüncəli siyasi ideya cərəyanı və siyasi hərəkat.
B. leninizm məfhumunun sinonimi kimi də işlənir. 1903-cü ildə Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyasının II qurultayında Leninlə Martov arasında təşkilata üzvlük məsələsi ətrafında fikir ayrılığı nəticəsində yaranıb. Həmin məsələdə Lenin tərəfdarları çoxluq qazandıqları üçün rusca «əksəriyyət» mənasını verən bolşeviklər, azlıqda qalan Martov tərəfdarları isə menşeviklər adlandırılıb. 1917-ci ildə oktyabr çevrilişi nəticəsində hakimiyyətə gələn B. tərəfdarları bəşər tarixinin ən qəddar siyasi rejimlərindən birini yaradıblar.
Tarix terminləri lüğəticentri
ing. gentry
1. İngiltərədə kiçik malikanə sahibi olan titulsuz zadəgan.
Onlar perlərlə yomenlər arasında orta mövqe tutublar. C.-lər yomenlərdən əkinçiliklə məşğul olmamaları ilə fərqləniblər. Bu termin XVI əsrdə yaranıb. Öz təsərrüfatlarını kapitalist münasibətləri əsasında quran C.-lər İngiltərə inqilabında (XVII əsr) həlledici rol oynayıblar. Həmin inqilabın əsas simalarından bir çoxu, o cümlədən Oliver Kromvel və Con Lilbern C.-lərin nümayəndəsi olub.
2. Çində imtiyazlı mülkədarlara – şenşilərə verilən avropasayağı ad.
Tarix terminləri lüğəticəbərilik
ər. cəbr – zor, məcburiyyət
İslam fəlsəfəsində insanın bütün hərəkətlərinin Allah tərəfindən qabaqcadan müəyyənləşdirildiyini bəyan edən məktəb, islamda ilk fəlsəfi təlimlərdən biri.
“Alın yazısı” fikrini müdafiə edən C. tərəfdarları qədərilik ardıcıllarından fərqli olaraq bildirirlər ki, insan öz hərəkətlərini sərbəst şəkildə deyil, məcburən həyata keçirir. C. hər cür iradə azadlığını inkar etməklə insana yalnız Allahın istəyini yerinə yetirən bir vasitəçi kimi baxır. Bu məktəbin VIII əsrin ortalarında yarandığı ehtimal olunur.
Tarix terminləri lüğəticədidizm
ər. cədidiyyə – yenilikçi < cədid – yeni, təzə
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlində Rusiya imperiyasının müsəlman (əsasən, türk) xalqları arasında geniş yayılmış ictimai-siyasi və maarifçilik hərəkatı.
XIX əsrin 80-ci illərində Krım, Volqaboyunda və Azərbaycanda, 90-cı illərdə isə Orta Asiyada geniş vüsət almış C. köhnə müsəlman təhsil sistemində köklü islahatların həyata keçirilməsi, dünyəvi fənlərin tədrisi, təhsilin milli dildə aparılması, elmi nailiyyətlərdən istifadə olunması, qadınlara kişilərlə bərabər hüquqların verilməsi kimi yenilikçi ideyalar irəli sürüb. 1905–1907-ci illər inqilabı dövründə Rusiyada fəaliyyət göstərmiş “İttifaqi-müslimin” partiyasının özəyini də cədidçilər təşkil edib. C.-ə əks mövqedə duranların fikirləri qadimizm cərəyanında öz əksini tapıb.
Tarix terminləri lüğəti