Tarix terminləri lüğəti

Müharibə zamanı ayrı-ayrı vilayətlərdən yerli feodalın başçılığı ilə ordunun köməyinə göndərilən Ç.-lər, adətən, hərbi məşq keçməmiş könüllülərdən təşkil olunub. Səfəvilər dövlətinin yarandığı ilk dövrlərdə belə dəstələr dövlətin hərbi qüvvələrinin əsasını təşkil edib. Ç.-lərin “köməkçi qoşun”, “könüllü ləşkər”, “başıpozuqlar” kimi başqa adları da olub. Müharibə bitdikdən sonra Ç. dəstələrinin döyüşçüləri öz evlərinə qayıdıblar.

Bu vergi növü Səfəvilər dövründə geniş yayılıb. XVI əsrdə 40 baş qoyundan 15 bisti, XVII əsrdə isə bir buğadan – 6 quruş, bir qoyundan – 1 qazbeki həcmində Ç. alınıb. Ç. toplanılması hüququ bəzən ayrı-ayrı şəxslərə icarəyə verilib.

See also:

• bac
• bağ şumar
• bağbaşı
• başpulu
• bəhrə
• bəqaya
• biyar
• cütbaşı
• çöpbaşı

Ç. Suldus tayfasından törəyiblər. Suldus tayfa başçıları Çingiz xanın hakimiyyətə keçməsində, sonralar isə onun apardığı müharibələrdə yaxından iştirak ediblər. Elxanilər dövləti (1256–1357) yarandıqdan sonra bu tayfa Urmiya gölü ətrafında məskunlaşıb. Onların nümayəndəsi Əmir Çoban Elxanilər dövlətinin idarə olunmasında mühüm rol oynayıb və tayfa Ç. adı ilə tanınmağa başlayıb. 1357-ci ildə Elxanilərin süqutundan sonra Ç. siyasi həyatdan uzaqlaşıblar. Elxanilər dövlətində faktik hakimiyyət Ç.-in əlində olduğu üçün tarixi ədəbiyyatda bəzən yanlış olaraq “Ç. dövləti” termini də işlənir. Lakin Ç. yalnız Elxanilərin baş əmirləri olublar, onlar heç vaxt özlərini hökmdar elan etməyib, adlarına pul kəsdirməyib və xütbə oxutdurmayıblar.

Kobud çapma aləti olan Ç. ibtidai insanların 7,5–10 sm ölçüdə çaydaşının bir tərəfindən qəlpələr qoparmaq üsulu ilə hazırlanıb. Ç.-ləri ilk dəfə təxminən 2,5 mln. il əvvəl avstralopiteklər düzəldib. Olduvay mədəniyyəti dönəmində Ç.-lər daha mükəmməl çoppinqlərlə əvəzlənib. Azərbaycanda Ç. tipli alətlər Azıx mağarasının alt təbəqələrindən aşkar olunub.

Qədim və Orta Paleolit dövrünə aid kəsici əmək aləti.

Çopperdən fərqli olaraq Ç.-i ibtidai insanlar çaydaşının hər iki tərəfindən qəlpələr qoparmaq üsulu ilə hazırlayıblar. Bu səbəbdən Ç.-lərin ağzı daha iti olub, ibtidai insanların işi xeyli asanlaşıb. Azərbaycanda Ç. tipli əmək alətləri Azıx mağarasının 5–8-ci təbəqələrindən tapılıb.

1. Yeniçərilərdə orta (bölük, rota) komandir vəzifəsinə uyğun olan zabit rütbəsi.

2. Osmanlı imperiyasında kənd əhalisinin yuxarı təbəqəsinə mənsub olan yüzbaşı, kəndxuda və ya varlı kəndli.

3. XIX əsrdə Türkiyənin əyalət şəhərlərində, əsasən, varlı xristianlara verilən ad.

4. Müasir Türkiyədə dənizçilərin danışıq dilində gəmi sahibi.

Bax: çövkən.

Bax: çöpbaşı.

See also:

• bac
• bağ şumar
• bağbaşı
• başpulu
• bəhrə
• bəqaya
• biyar
• cütbaşı
• çobanbəyi

Keçmişdə Qafqaz xalqları, həmçinin azərbaycanlılar arasında bu geyim növü geniş yayılıb. Qafqazda dağlıların “çərkəzi” adlandırdıqları Ç. rus kazakları arasında “çerkeska” kimi tanınıb. Gövdə, ətək və qoldan ibarət olan Ç.-nın döş hissəsinə bəzək məqsədilə vəznə tikilib. Ç.-nın üstündən nazik kəmər bağlanıb.

ABŞ prezidenti Teodor Ruzveltin Latın Amerikası ölkələrinə münasibətdə irəli sürdüyü “Monro doktrinası”nın geniş mənada yozumu.

1904–1905-ci illərdə formalaşmış B.D.S. Latın Amerikası ölkələrində baş verən konfliktlərin həlli funksiyasını (o cümlədən hərbi güc tətbiq etməklə) məhz ABŞ-ın yerinə yetirməsini nəzərdə tutub. Bu siyasətə görə, ABŞ, Latın Amerikası ölkələri ilə Avropa dövlətləri arasında mübahisələri nizamlamaq məsuliyyətini də öz üzərinə götürüb. 1933-cü ildə ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt B.D.S.-ni “Xeyirxah qonşuluq siyasəti” ilə əvəzləyib.