Dictionaries
Tarix terminləri lüğəti
burjuaziya
fr. bourgeoisie < lat. bur-gus – qala-şəhər
1. Orta əsrlərdə şəhər əhalisi.
2. Kapitalist cəmiyyətində sənaye, ticarət, maliyyə-kredit və s. sahələrdə sahibkarlıq fəaliyyətindən qazanc əldə edən hakim sinif.
B. feodal münasibətlərinin hökm sürdüyü dönəmdə yaransa da, XVI–XX əsrlərdəki inqilab və islahatlar nəticəsində ciddi iqtisadi-siyasi nüfuz sahibinə çevrilib. O, aqrar cəmiyyətdən sənaye cəmiyyətinə keçidi təmin edib, bazar iqtisadiyyatı, liberal dəyərlər və demokratiyanın bərqərar olmasına xidmət göstərib.
See also:
Tarix terminləri lüğətiduxoborlar
rus. духобор < дух – ruh + борьба – mübarizə
Rusiyada XVIII əsrin II yarısında yaranmış dini sekta.
D. özlərini “müqəddəs ruh uğrunda mübarizlər” adlandırırlar. Onlar pravoslav kilsəsinin ayin və mərasimlərini, din xadimlərini, eləcə də rahibliyi qəbul etmirlər. Bu sektanın üzvləri öz icma başçılarını ilahiləşdirirlər. D. hakimiyyətə tabe olmaqdan və hərbi xidmətdən imtina etdikləri üçün çar hökuməti tərəfindən təqib olunublar və Rusiyanın müstəmləkə ucqarlarına sürgünə göndəriliblər. 1841–1845-ci illərdə Azərbaycan və Gürcüstan ərazisinə də təqribən 5 min D. sürgün edilib. Azərbaycanda onlar, əsasən, indiki Gədəbəy rayonunun ərazisində (Slavyanka kəndi) yerləşiblər. Rusiya D.-ının əksəriyyəti isə XIX əsrin sonunda Kanadaya mühacirət edib.
Tarix terminləri lüğətidukat
it. ducato – hersoqluq
İtaliyada orta əsrlərdə dövriyyədə olmuş gümüş, sonralar isə qızıl sikkə.
İlk dəfə 1140-cı ildə Venesiyada kəsilən gümüş D. 1284-cü ildən 3,4 q ağırlığında qızıl sikkəyə çevrilib. Tezliklə o, İtaliya hüdudlarından kənara çıxıb, bir çox Avropa ölkələrində də (bəzən «tsexina» və ya «florina» adı ilə) buraxılmağa başlanıb. I Pyotra qədərki dövrdə Rusiyada D. çervon adlanıb. Azərbaycanda isə Niderland D.-larını «bacaqlı» adı ilə işlədiblər.
Tarix terminləri lüğətidulusçuluq
Qidanın qəbulu və ərzaq məhsullarının saxlanması üçün gil qabların hazırlanması ilə məşğul olan, ilkin Neolit dövründə yaranmış sənətkarlıq növü.
D. ibtidai insanın yaşamaq uğrunda mübarizə bacarığını xeyli artırıb, ona bişirilmiş isti yeməklər hazırlamaq imkanı verib. Buna görə o, bəşəriyyət tarixində ən böyük ixtiralardan biri hesab olunur. Azərbaycanda D. Tunc dövründən başlayaraq yayılıb.
Tarix terminləri lüğətiburjua inqilabı
Əsas mahiyyəti feodal sinfini zorakı yolla hakimiyyətdən kənarlaşdırmaq və dövlət idarəçiliyini burjuaziyaya verməkdən ibarət olan sosial inqilab növü.
Belə inqilablarda burjuaziya aparıcı qüvvə kimi çıxış edib. B.İ.-nın tarixi rolu kapitalizmin inkişafı yolundakı maneələrin aradan qaldırılmasından ibarət olub. İlk B.İ. XVI əsrdə Niderlandda baş verib. Bəzi hallarda həmin inqilablar kapitalizmin feodalizm üzərində iqtisadi sahədə qələbəsini təmin etsə də, siyasi rejimi tam olaraq buna uyğunlaşdıra bilməyiblər. Belə hallarda burjua-demokratik inqilabına ehtiyac duyulub. Əsas vəzifəsi iqtisadiyyatda aparıcı qüvvə olan burjuaziyanın həm də siyasi sahədə hegemonluğunu təmin etməkdən ibarət olan burjua-demokratik inqilabına misal olaraq Fransada 1848 və 1871-ci illər, Rusiyada 1905–1907-ci illər, Almaniya və Avstriya-Macarıstanda 1918-ci il inqilablarını göstərmək olar.
Tarix terminləri lüğətiduz yürüşü
Müstəmləkəçilik dövründə Hindistanda ingilislərin duz hasilatı və satışı üzərində inhisarına qarşı vətəndaş itaətsizliyi aksiyası, satyaqraxa (müstəqillik uğrunda qeyri-zorakı yolla mübarizə) taktikasının bir epizodu.
Duz inhisarına etiraz bildirmək üçün 1930-cu il martın 12-də Əhmədabad yaxınlığından yürüşə başlayan M.Qandi və onun 79 yaxın silahdaşı piyada uzun yol qət ediblər və həmin il aprelin 5-də Ərəbistan dənizi sahilindəki Dandi kəndinə çatıblar. Həmin yürüşdə Qandi və silahdaşlarını minlərlə kəndli müşayiət edib. Dəniz sahilində D.Y.-nün iştirakçıları buxarlanma üsulu ilə sudan duz almağa başlayıblar və nümayişkaranə şəkildə buna görə vergi ödəməyiblər. Daha sonra yürüş iştirakçıları sahil boyunca cənuba doğru irəliləyiblər, Hindistanın əsas duz istehsalı mərkəzlərindən birində aksiya keçirməyi planlaşdırıblar. Lakin 1930-cu il mayın 4-dən 5-nə keçən gecə Qandinin həbsi bu planı pozub. Dünya mətbuatında böyük əks-səda doğurmuş, bir il davam edən D.Y. Qandinin azad olunması ilə bitib. Yürüş zamanı 80 mindən çox hindistanlı ingilislər tərəfindən həbsə atılıb.
See also:
Tarix terminləri lüğətiDünkerk möcüzəsi
II Dünya müharibəsi gedişində alman ordusu tərəfindən mühasirəyə alınmış ingilis və qismən fransız qoşunlarına tam darmadağın edilmək təhlükəsindən xilas olmaq imkanı verən əməliyyatın adı.
Almanlar ingilis-fransız qoşun birləşmələrini Dünkerk rayonunda sahilə doğru sıxışdırsalar da, limana – şəhərə cəmi 20 km qalmış Hitler qəflətən hücumu dayandırmaq əmri verib. Bu, 1940-cı ilin may-iyun aylarında 300 mindən çox canlı qüvvəni almanların gözü qarşısında təxliyə etmək üçün ingilislərə imkan yaradıb. Həmin hadisə tarixə D.M. adı ilə daxil olub. Bəzi tarixçilərin fikrincə, Hitler rəqib qoşunlarının xilas olmasına şüurlu şəkildə yol açmaqla Böyük Britaniya ilə sülh sazişi imzalanmasını sürətləndirməyə çalışıb.
Tarix terminləri lüğətidünya emalatxanası
Sənaye məhsullarının və maşınların istehsalı və ixracına görə dünyada birinci yer tutduğuna görə XIX əsrin əvvəlində İngiltərəyə verilən ad.
Hələ XVI əsrdə İngiltərə Avropanın digər dövlətlərindən həm şəhərdə, həm də kənddə feodal münasibətlərinin dağılması və kapitalist istehsalının inkişafı proseslərinin daha sürətlə getməsi ilə fərqlənib. Məhz bu proseslər XVII əsrin ortalarında burjua inqilabı, iki əsrdən sonra – XIX yüzillikdə isə İngiltərənin dünyanın ən qüdrətli sənaye dövlətinə çevrilməsi ilə nəticələnib. Həmin dövrdə dünya bazarlarında rəqibsiz hökmranlıq edən İngiltərə dəzgah və maşınların əsas istehsalçısı olub.
Tarix terminləri lüğəti