Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

bayılma

lat. synkopa

Beyində qısamüddətli qanazlığı nəticəsində huşun itməsi.

Qəfil süstləşmə, halsızlaşma, başgicəllənməsi və gözün qaralması ilə başlayır. Səbəbləri: ürək-damar sistemi xəstəlikləri, çoxlu qan itirmə, gözlənilməz emosional vəziyyətlərin təsiri nəticəsində damarların qeyri-ixtiyari olaraq tonusdan düşməsi. B.-nın əlamətləri: dərinin rənginin avazıması, bədənin soyuması, tənəffüsün səthiləşməsi. İlkin yardım: xəstəni başı bir qədər aşağı vəziyyətdə uzandırmaq, yaxasını açmaq, üzünə soyuq su çiləmək, otağın havasını dəyişmək, isti, tünd şirin çay vermək.

bayquşlar

lat. strigiformes
Quşlar sinfinin bir dəstəsi.

B. dəstəsinə 134 növ aiddir. Antarktikadan başqa dünyanın hər yerində rast gəlinir. Müxtəlif nümayəndələrində bədənin uzunluğu 17-24 sm, açılmış vəziyyətdə qanadlarının uzuluğu 40 sm-1,8 m, çəkisi 50 q-3,25 kq-dır. Gecə həyatı keçirirlər, yırtıcıdırlar. Gözləri bədən ölçüləri ilə nisbətdə dəfələrlə böyükdür. Yaxşı görürlər. Dimdiyi qarmaqşəkilli, ayaqları qüvvətli, caynaqları əyri və iridir. Lələkləri yumşaq olduğu üçün çox səssiz uçurlar. Koğuş, qaya yarığı arabalıq yerlərdə yuvalayır. Azərbaycanda 6 növü var. Zərərvericilərlə bioloji mübarizədə faydalı növlərdir.

bazedov xəstəliyi

Qalxanabənzər vəzinin normadan artıq tiroksin hormonu hazırlaması nəticəsində yaranır.

Xəstəliyin başlanğıc forması hipertireoz adlanır. Əlamətləri: xəstənin çox yeməsinə baxmayaraq kəskin arıqlama, tez əsəbiləşmə, sərbəst ətrafların, göz qapaqlarının titrəməsi və bərəlməsi, ürək döyüntülərinin artması və boğaz nahiyədə şişkinlik. Müalicəsi: sakitlik, yod ehtiyatı saxlayan və vitaminli yeməklər, su prosedurları, qalxanabənzər vəzi qalvanizasiyası; ağır formalarda isə cərrahi əməliyyatla qalxanabənzər vəzin bir hissəsinin kəsilib götürülməsi.

bazidili göbələklər

lat. basidiomycetes

Ali göbələklər sinfi.

Qida əhəmiyyətli, zəhərli, oduncaq çürüdən və kənd təsərrüfatı bitkilərində xəstəlik törədən 15 mindən çox növü var. Cinsi yolla çoxalırlar.

bazofil

yun. “bazis” – əsas, “fileo” – sevirəm

Leykositlərin dənəli formaları.

bazu

İnsanda sərbəst yuxarı ətrafın ilk hissəsi.

B. oynağı (çiyin) ilə dirsək oynağı arasındadır. Skeleti tək B. sümüyündən ibarətdir.

beçə

Arı ailəsindən ayrılan cavan arı.

begemot

Məməlilər sinfi cütdırnaqlılar dəstəsindən növ.

“Hippopotam” adı ilə də tanınır. Hazırda yalnız Mərkəzi və Şərqi Afrikada rast gəlmək olar. Erkəklərin çəkisi 3-3,2 tona, uzunluğu 4-4,2 m-ə, yerdən kürəklərinin üstünə qədər olan hündürlük isə 1,65 m-ə çatır. B.-lar bol bitkili sahilləri olan çox dərin olmayan su hövzələrində yaşayırlar.

behcət xəstəliyi

lat. morbus behcet

Ağız boşluğu, cinsiyyət orqanları və gözün selikli qişalarının xroniki xəstəliyi.

Etimolgiyası məlum deyil. Əlamətləri: ümumi narahatlıq (diskomfort), temperaturun yüksəlməsi, müxtəlif böyüklükdə eroziya və xoralar. B.X. ağır keçdikdə mədə-bağırsaq qanaxmasına və sinir sisteminin pozulmasına səbəb ola bilər. Müalicəsi zamanı kortikosteroid preparatlar, B_1, B_5, B_6, B_2, C vitaminləri, qamma-qlobulin, antibiotiklər təyin edilir.

becərmək

Bitkinin mədəni hala keçirilməsi.

beqoniya

lat. begonia

Beqoniyakimilər fəsiləsindən bitki cinsi. Kol, yarımkol və ya otdur.

Dekorasiya məqsədilə dibçəklərdə yetişdirilən növləri var. Sürünən, yaxud yumurta şəklində qalınlaşmış kökümsovu və kök yumruları var. Yarpaqları sadə, asimmetrik; çiçəkləri qeyri-müntəzəm, bircinsiyyətli və birevlidir. Meyvəsi qoza, toxumları çox xırdadır. B. cinsinin 800-ə yaxın növü vardır.

belemnitlər

lat. belemnitida

Başıayaqlı molyuskalar sinfindən nəsli kəsilmiş onurğasız heyvanlar dəstəsi.

Bədən quruluşları kalmara bənzəsə də, daxili çanaqlarının olması ilə fərqlənirlər. B.-in çoxsaylı qolcuqları “şeytan barmaqları” adlanır.

belibağlılar

lat. circus

Qırğılar fəsiləsinin bir cinsi.

Uzunluğu 41-60 sm, çəkisi 250-780 q olur. Dişisi erkəyindən böyükdür. Qanadları, quyruğu, ayaqları uzun, caynaqları nazik və itidir. Açıqlıq quşları olub, köçəridirlər. Kürtyatma zamanı yerdəki yuvalarına 3-6 yumurta qoyur. Azərbaycanda 4 növü var.

bennetitlər

lat. bennettitales

Qazıntı halında tapılmış çılpaqtoxumlu ağacşəkilli bitki qrupu.

Paleozoy dövrünün toxumlu qıjılarından əmələ gəldiyi ehtimal olunur.

benjamin fikusu

Gülçülükdə və bağçılıqda çox istifadə olunan 35-40 sm hündürlüklü işıqsevən dekorativ bitki.

Təmiz hava bitkinin ehtiyac duyduqu əsas amildir. Pis hava şəraitindən və küləkdən qorumaq şərti ilə bitkini eyvana çıxarmaq və ya pəncərə önünə yerləşdirmək olar. B.F. bol su tələb edir. Xüsusilə yay aylarında və aktiv böyümə dövründə çox sulamaq lazımdır. Payız və qış aylarında sulamanı həftədə 1 dəfə aparmaq lazımdır.