Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

gavalı

lat. prunus

Gülçiçəklilər fəsiləsinin gavalıkimilər yarımfəsiləsindən bitki cinsi.

Hündürlüyü 12 m-ə çatan ağaclardır. Çəyirdəkli meyvələrə aiddir. Güllərinin rəngi ağ və ya çəhrayı rəngdə olur. Dünyada 30, Azərbaycanda isə 5 növü və çoxlu sortları yayılmışdır. Geniş yayılan və əhəmiyyətli növü adi G.-dır. Vətəni Qafqaz və Kiçik Asiyadır. Çox istifadə olunan sortları “Qara G.”, “Sarı G.”, “Albuxara”, “Xatını” və “Xurmayı” hesab olunur.

gavalıkimilər

lat. prunoideae

İkiləpəlilər sinfinin gülçiçəklilər fəsiləsinin yarımfəsiləsi.

Ən əhəmiyyətli növləri ərik, badam, gavalı, albalı, göyəm, alça və başqalarıdır.

gecə korluğu

Gecə və toranlıqda əşyaları zəif görmək və ya heç görməmək.

Xəstəlik qarovluq və toyuq korluğu da adlanır. Xəstəliyin əmələ gəlməsinin səbəblərindən biri orqanizmdə A vitamini çatışmazlığıdır.

gecəçiçəyi

lat. mirabils

Eyniadlı fəsilədən çoxillik ot cinsi.

Dünyada 60, Azərbaycanda isə 3 növü yayılmışdır. Geniş yayılan növü isə gecə bənövşəsidir.

gecəgülü

lat. hesperis

Xaçiçəklilər və ya kələmçiçəyikimilər fəsiləsindən bitki cinsi.

Nümayəndələri ikiillik və çoxillik otlardır. Aralıq dənizinin Şərqində 30-dək, Azərbaycanda isə 3 növü yayılmışdır.

gekkonlar

lat. geckonidae

Sürünənlər sinfinin pulcuqlular dəstəsinin fəsilələrindən biri.

Bədəninin uzunluğu 30 sm-ə çatır. Dünyanın tropik və subtropik regionlarında 480 növü əhatə edən 70 cinsi məlumdur. Azərbaycanda 1 növü – Xəzər G. yaşayır. Bu növ kərtənkələyə bənzəyir. Respublikanın Abşeron, Salyan Mingəçevir, Yevlax, Goranboy və başqa bölgələrində yayılmışdır.

gen mutasiyası

Genin bütövlükdə və ya kiçik bir sahəsinin dəyişilməsi.

genarativ orqanlar

lat. “genero” – doğuram, törədirəm

Cinsiyyətli çoxalmada iştirak edən orqanlar – çiçək, meyvə və toxum.

genburun meymunlar

lat. platyrrhini

Meymunlar və ya primatlar dəstəsinin yarımdəstəsi.

Yalnız Mərkəzi və Cənubi  Amerikada yayılmışdır. Tipik nümayəndələri hörümçəyəbənzərlər, çığırqanlar və dəcəl meymun hesab olunur.

genealogiya

yun. “genealogia” – şəcərə, şəcərə haqqında elm

Bitki və heyvanların müəyyən fərdinin mənşəyinə dair məlumatlar haqqında köməkçi elm sahəsi.

G. həm də insan irsiyyətini nəsil tarixinə və qohumluq əlaqələrinə əsaslanaraq öyrənməklə məşğul olur.

generasiya

lat. “generatio” – doğulma, çoxalma

Qohumluq münasibətlərinə görə ümumi əcdadından eyni dərəcədə uzaq olan populyasiyalarda orqanizm qrupu və ya nəsil.

Məsələn, insanlarda valideynlər, övladlar və nəvələr 3 ardıcıl G. hesab olunur.

genesey

Çiçəyin əsas hissələrindən biri.

G. adətən 3 hissədən ibarət olur – ağızcıq, sütüncuq və yumurtalıq.

genlərin ilişikliyi

Eyni xromosomlarda yerləşən genlərlə rastlanır.

Belə genlər sərbəst paylanmır, sonrakı nəslə birgə ötürülür.

genom korrelyasiyası

Genotipdə genlərin qarşılıqlı təsiri və ilişkiliyi.

gen

Xromosomlarda DNT-nin irsi informasiya daşıyan ən kiçik bir sahəsi.

G. irsiyyətin elementar vahididir. DNT-nin genetik materialdan olan bu və ya başqa bir, bəzən də bir neçə funksiya üçün cavabdeh olan G. həmçinin xromosomun hər hansı funksional fəal məhsulunu da kodlaşdıra bilər. RNT translyasiya məhsulu olan polipeptid zənciri də G. fəaliyyət nəticəsində əmələ gəlir.