Coğrafiya terminləri lüğəti

Ətraf sahələrdən yamacı, zirvəsi ilə kəskin fərqlənən, nisbi hündürlüyü 200 m-dən çox olan müsbət relyef forması.

Mənşəyinə görə tektonik, vulkanik və erozion D.-lar mövcuddur. Tektonik D.-lar özü də qırışıq, faylı və qırışıq-faylı D.-lara bölünür. D.-ların mənşəyini, geoloji yaşını, ekzogen amillərin təsiri altında baş verən forma dəyişikliyini nəzərə almaqla onları üç morfoloji tipə ayırırlar: mütləq hündürlüyü 1000 m-ə qədər olan və relyef formaları nisbətən hamarlanmış D.-lara alçaq D.-lar; mütləq hündürlüyü 2000 m-ə yetən, lakin qar xəttinə çatmayan, yastı zirvələri və az meyilli yamacları ilə səciyyələnən D.-lara orta D.-lar; qar xəttindən yuxarı qalxan, mütləq hündürlüyü 2000 m-dən yüksək olan, şiş zirvələri, dik yamacları və buzlaq relyef formaları ilə xarakterizə olunan D.-lara yüksək D.-lar deyilir.

D.Ə. pilləli və şaxələnmiş təpələrdən ibarət ola bilər. D.Ə.-ni əmələ gətirən süxurlar adətən dağı təşkil edən maqmatik süxurlardan cavan olur.

Dağlıq ərazilərdə yerləşən, əsasən, tektonik və buzlaq mənşəli göllər.

Tektonik göllər dağəmələgəlmə prosesləri nəticəsində Yer qabığının qırışması və sınması nəticəsində əmələ gələn çökəkliklərdə yaranır, adətən, böyük və dərin olur (məs.: Xəzər gölü (sahəsi 371 min km²), Baykal gölü (dərinliyi 1620 m)). Dağlıq sahələrdə dərə gölləri uçqunlar zamanı süxurların çay dərəsini tutması nəticəsində formalaşır. 1139-cu ildə zəlzələ zamanı Kəpəz dağının bir hissəsi uçub Ağsu çayının dərəsini doldurduqdan sonra dərinliyi 100 m-ə çatan Göygöl meydana gəlib.

See also:

• göllərin tipoloji təsnifatı

D.K., adətən, tektonik mənşəli olur.

Dağlarda süxurların yatım istiqamətinin azimutunu, layların düşmə bucağını müəyyən etmək üçün istifadə edilən cihaz.

Belə cihaz düzbucaqlı lövhə üzərində bərkidilmiş kompas və şaquldan ibarət olur.

D.P. uzunmüddətli aşınma, denudasiya, o cümlədən buzlaqların təsiri, tektonik proseslər nəticəsində yarana bilər.

See also:

• yayla

D.S. aydın nəzərə çarpan və üzərində ən yüksək zirvələr yerləşən vahid suayırıcı xəttinin olması ilə də xarakterizə edilir.

D.S. dağ silsilələri, dağ massivləri, dağ keçidləri və s. mürəkkəb elementlərdən ibarət olur. Təcrid olunmuş (məsələn, Ural) və ya dağlıq ölkədə yanaşı yerləşən (məsələn, Altay, Qərbi Sayan, Şərqi Sayan) D.S.-lərinə rast gəlinir.

Dağların yamaclarında səthi üfüqi və bir qədər meyilli pillələrdən ibarət relyef forması.

D.T. torpaq sürüşmələri, denudasiya nəticəsində və s. səbəblərdən yaranır. Bəzi dağlıq rayonlarda onlardan zolaqşəkilli əkin sahələri kimi istifadə olunur.

D.U. yerüstü və yeraltı suların təsiri, habelə tektonik proseslər nəticəsində əmələ gəlir. Belə uçqunlar dağlarda yolları sıradan çıxarır, bəzən çay dərəsinin qarşısını kəsərək bənd gölləri əmələ gətirir. Pamirdə (Tacikistan) Sarez gölü, Azərbaycanda Göygöl, Maralgöl, Abxaziyada Ritsa gölü uçqun zamanı yaranıb.

Bax: yal.

Dağın, dağ massivinin və ya dağ silsiləsinin ən hündür hissəsi.

Yer planetində ən hündür D.Z. Comolunqmadır (8848 metr).