Coğrafiya terminləri lüğəti

Yerin geoloji tarixində Paleozoy erasının beşinci geoloji dövrü.

K.D. təxminən 360 mln. il əvvəl Devon dövründən sonra başlanıb və 60-70 mln. il – Paleozoy erasının son dövrü olan Permə qədər davam edib. Bu müddətdə planetdə güclü kömürəmələgəlmə prosesləri getdiyi üçün belə adlandırılıb. K.D.-ndə geniş mərcan rifləri, ilk sürünən heyvanlar və çılpaqtoxumlu bitkilər yaranıb. Termin ingilis geoloqları Uilyam Konibear və Uilyam Filips tərəfindən elmə daxil edilib.

See also:

• Fanerozoy

1. Suyun dağ süxurlarını əritməsi və süxurlarda boşluqlar, Yer səthində, habelə Yerin altında özünəməxsus relyef formaları əmələ gətirməsi hadisəsi.

K. asanəriyən süxur (əhəngdaşı, dolomit, təbaşir, gips, daşduz) qatlarında daha yaxşı inkişaf edir, Yer səthində mənfi relyef formaları, bir sıra hallarda Yerin dərinliklərində böyük boşluqlar yaradır.

2. Suyun dağ süxurlarını əritməsi və süxurlarda boşluqlar yaratması nəticəsində əmələ gələn özünəməxsus relyef formaları.

Yerüstü K.-lara karlar, yeraltı K.-lara isə mağaralar misal ola bilər.

Karst relyef formalarının inkişaf etdiyi ərazilərin landşaftı.

Mülayim qurşaqda K.L. səthin kələ-kötürlülüyü, çala və çökəkliklərin çoxluğu, səth suları şəbəkəsinin zəif inkişaf etməsi, qrunt sularının dərin yerləşməsi, yeraltı boşluqların və mağaraların olması ilə səciyyələnir. Subtropik və tropik qurşaqlar üçün çılpaq və ya seyrək bitki örtüyünə malik daşlı K.L. xarakterikdir.

See also:

• landşaftların tipoloji təsnifatı

K.M. əksər hallarda üfüqi və maili dar keçidlərdən, qollardan, dəhliz və zallardan ibarət mürəkkəb quruluşa malik olur. Planetin ən böyük K.M. olan Mamont-Flint ABŞ-da yerləşir. Onun tədqiq olunmuş sahədə uzunluğu 590 km-ə, dərinliyi 115 m-ə çatır. Azərbaycanda isə böyük K.M.-larına Azıx, Tağlar misal ola bilər.

K.M.G.-lər daimi və mövsümi, yeraltı və yerüstü olur. Yeraltı K.M.G.-lərə böyük mağaralarda rast gəlmək mümkündür.

See also:

• karst
• göllərin tipoloji təsnifatı

Bu zaman qlobusda meridian və paralellərin yaratdığı dərəcə toru xəritə üzərində coğrafi enlik və uzunluqların əmələ gətirdiyi kartoqrafik şəbəkə ilə əvəz edilir. Kürəşəkilli cismi (əslində isə Yer daha mürəkkəb geoid formasına malikdir) müstəvi üzərinə köçürərkən istənilən proyeksiyada olduğu kimi, K.P.-da da uzunluq, sahə, forma, dərəcə təhrifləri yaranır. Xəritə nə qədər kiçikmiqyaslıdırsa, təhrif bir o qədər az nəzərə çarpır. K.P. meridian və paralellərin müstəvi üzərinə köçürülməsi üsulundan asılı olaraq müxtəlif növlərə bölünür: konus formalı, silindr formalı, azimutlar üzrə və çoxüzlü proyeksiya.

Bax: kartoqrafik təsvir vasitələri.

Şərti işarələrdən istifadə xəritələri digər qrafik modellərdən (məsələn, aeroşəkillərdən) fərqləndirən əsas amildir. Bu işarələr vasitəsilə obyekt və hadisələrin xəritədə yeri, forması, ölçüsü, strukturu, dinamikası, digər xüsusiyyətləri əks etdirilir. K.T.V.-ni kartoqrafiya elminin semiotika bölməsi işləyib hazırlayır. K.T.V.-nə xətti işarələr (sahil xətlərini, yolları, atmosfer cəbhələrini, inzibati sərhədləri və s.-ni göstərmək üçün), izoxətlər (relyef, təzyiq, temperatur xüsusiyyətlərini və s.-ni əks etdirmək üçün), nöqtələr (məsələn, hadisələrin kütləviliyini, yaxud fərdiliyini səciyyələndirmək üçün), dairələr (yaşayış məntəqələri, arealları, onların yerini və ölçüsünü bildirmək üçün) kartodiaqramlar və başqa işarələr daxildir.

See also:

• kartoqrafik təsvir vasitələri