Ara söz, yoxsa cümlə?

Bir sıra ara sözlər cümlə şəklindədir: görünür, deyirlər, deyirəm, qəribədir, qəribə işdir, təəccüblüdür, maraqlıdır, qısaca desək, təsəvvür edirsən, kim bilir, inan, görürsən, bilmək istəyirsənsə və s. Bəzən bu ifadələri mürəkkəb cümlə komponentindən fərqləndirmək çətin olur. Amma bu bizim araşdırma obyektimiz deyil; fərqi yoxdur: istər ara söz olsun, istərsə də mürəkkəb cümlə komponenti – bu ifadələr vergüllə ayrılır:

• Aydın məsələdir, onu bu işə təhrik edən olub.
• Təəccüblüdür, niyə indiyə kimi xəbər çıxmır.
• Belə getsə, tikintini vaxtında başa çatdıra bilməyəcəyik.

Elmi ədəbiyyatda bu cür ara sözlər cümlə daxilində və ya cümlənin sonunda işləndikdə ara cümlə kimi təqdim olunur:

• Eyni zamanda iki müxtəlif işdən yapışan adamlar, aydın məsələdir ki, hər ikisində uğursuzluqla üzləşəcəklər.
• Həmin vaxt xəfiyyə lal-dinməz onları izləyir və, kim bilir, nə düşünürdü... 
• Bu əhvalat, inanmazsan, bir həftə keçməmiş bütün şəhərə yayıldı.
• Zil qaranlıq gecə, təsəvvür elə, göz gözü görmür, qalmışıq meşənin içində.

Ara söz və cümlələrlə yanaşı, mətnlərdə əlavə söz və cümlələrə də rast gəlinir. Bu sintaktik konstruksiyalarda fərqli durğu işarələrindən, daha çox mötərizədən istifadə olunur.

Bax: Əlavə cümlələrdə durğu işarələri: mötərizə, tire, vergül, nöqtə

• O öz çıxışında hamını ümumi düşmənə qarşı (nasistləri nəzərdə tuturdu) mübarizəyə səslədi.

Ara cümlə, yoxsa cümlə üzvü?

Bəzən cümlədə zərflik və ya tamamlıq cümlə şəklində ifadə olunur. Onlara predikativ sözlər də demək olar:

• Çavuş avtomatla hara gəldi (hara?) atəş açırdı.
• Qardaşım fırçanı əlinə alıb divarı necə gəldi (necə?) rəngləməyə başladı.
• Amma baxır necə deyirsən də...
• Binanın təmiri xeyli vaxt idi (nə vaxtdan?) yarımçıq qalmışdı.
• Vikipediya üçün mətn yazanlar harada nə tapdılar (nəyi?) bu portala yükləyirlər.
• Hər şeyi necə var eləcə təsvir etmək lazımdır.

Bu cür ifadələrə feili tərkiblərdə də rast gəlmək mümkündür:

• Bu xalqların yüz illərdir davam edən qarşıdurması açıq düşmənçiliyə çevrilmişdi.
• Üç gün, üç gecə dinclik nədir bilmədən yol getmişdi.

Ara cümlələrdən fərqli olaraq, bu ifadələr konkret cümlə üzvü ilə (adətən, xə­bər­lə) bağlı olur və aydın leksik məna daşıyır. Bu baxımdan predikativ cümlə üzv­ləri vergül tələb etmir.

Bununla belə, bu ifadələri ara cümlələrdən fərqləndirmək çətin olur. Bu hallarda ifadələrin cümlədə semantika və intonasiya baxımından xüsusiləşmə­sinə diqqət yetirmək lazım gəlir. Əgər xüsusiləşmə aydın hiss olunursa, vergül qoymaq məq­sədəuyğundur:

• Səhnəyə çıxanda, nə hikmətdirsə, bildiklərim də yadımdan çıxdı.
• Bu gün, nəyin bahasına olursa olsun, qalanı ələ keçirməliyik.
• Mən, necə olsa, çulumu sudan çıxara bilərəm.
• Qarı qorxdu ki, şah o sözə görə, özü heç, oğlunun boynunu vurdurar.
• İndi o, az da olsa, oxumağı, yazmağı bacarırdı.

Mənbə:

İsmayılov R. Düzgün yazaq. Orfoqrafiya, Punktuasiya, Qrammatika. Bakı: Altun kitab, 2022. –128 səh.