Orfoqrafiya qaydalarında deyildiyi kimi, qəzet, jurnal, əsər, kinoteatr, nəşriyyat, gəmi, orden, medal, şirkət və s. adları dırnaq içərisində yazılır: “Mədəniyyət” jurnalı, “Ayna” qəzeti, “Vaqif” pyesi, “Vətən” kinoteatrı, “Avey” məhdud məsuliyyətli cəmiyyəti və s.

Vasitəsiz nitqdə və sitatlarda dırnaq işarəsindən geniş istifadə olunur:

• Ürəyində dedi: “Ağıllı adamdır. Məmləkətin dirəyidir”. (F.Kərimzadə)
• Zala daxil olan Hacı kövrəlir və dodağının altında pıçıldayır: “Mən bu teatrı Dadaş Bünyadzadəyə bağışlamamışam axı...” (M.Həsənov)
• Benjamin Franklinin “Əxlaqsız cəmiyyətdə qanunlar nə iş görə bilər ki?” sualı həmişə aktualdır.

Bax: Vasitəsiz nitqdə və dialoqlarda durğu işarələri: qoşa nöqtə, tire, dırnaq, nöqtə, vergül

Bəzən vasitəsiz nitqdən əvvəl, müəllifin sözlərindən sonra qoşa nöqtə qoyulmaya da bilər, yəni vasitəsiz nitq vasitəli nitqdə olduğu kimi ki bağlayıcısı ilə də verilə bilər. Bu o deməkdir ki, obrazın, şəxsin nitqi olduğu kimi, təhrif olunmadan verilir:

• Həmin filmdə Sara xanım kiməsə telefonla sevincək xəbər verir ki, “radioda Tağıyevdən danışdılar. Mən sevinirəm. Amma özümə görə sevinmirəm, tariximizə görə sevinirəm”.

Mətndə hər hansı sözün və ya cümlənin mənbədə olduğu kimi verildiyini nəzərə çarpdırmaq üçün həmin ifadə dırnaqda yazılır:

• O, idarəyə məktubunda həmin “informator”un adını da çəkir.
• Çin mənbələrindən məlum oldu ki, bu yazılar “tukyuye” (türk) xalqına məxsusdur.
• Hətta “Şollar kəmərinin tikintisi davam etsin, yoxsa dayandırılsın?” sualı ortaya çıxır.

Cümlədə məcazi mənada işlənən söz və ifadələr:

• Azərbaycan yalnız “qara qızıl”ı ilə tanınmır.
• Arxiv sənədləri bu mövzuda “danışmır”. (M.Həsənov)
• Cümlədə söz sırasını dəyişmək olmaz; bu “hüquq” yalnız şairlərə verilir.

Cümlədə kinayə ilə işlənən söz və ifadələr:

• Sənin kimi “dostu” olana düşmən lazım deyil.
• Onun bu “yaxşılığ”ı mənə çox baha baş gəldi.

Hər hansı söz və ya söz birləşməsi müəyyən leksik vahid kimi vurğulandıqda dırnaqdan istifadə olunur.

Müqayisə et:

• Kəşf və ixtira bir-birindən fərqlənir.
• “Kəşf” və “ixtira” sözlərinin mənaları fərqlidir.

Dırnaq içərisində yazılan söz və ifadəyə qoşulan şəkilçi dırnaq xaricində, lakin ona bitişik yazılır:

• “Aldədə əfsanəsi”ndəki Aldədə obrazına münasibət bildirin.
• İndi o bütün ümidini “kim bilir, bəlkə”yə bağlamışdı.

Qeyd: Dırnaq içərisindəki ifadənin son sözündə k-y və ya q-ğ əvəzlənməsi baş verdikdə bu qayda mübahisə doğurur:

• Bu gün “Saqqallı uşağ”ı oxuduq.

Düşünürük ki, belə halları istisna kimi qəbul etmək olmaz.

Bəzən mətnlərdə dırnaqda yazılan iki ifadədən biri o birini tamamlayır:

• Savalan dağlarında keçirdiyi həyatı xatırlayıb öz-özünə deyir: “Elə bilirəm ki, birdən o taydakılardan biri böyürdən çıxıb deyəcək: “Ə, sən Cəbi oğlu Tapdıq deyilsən? Bu göy qurşaq-zad nədir?  Nə vaxtdan dönüb seyid olmusan?”

(İ.Əfəndiyev)

Belə ifadələrin sonunda dırnaq işarələrindən biri ixtisar olunur.

Aşağıdakı cümləyə nəzər yetirək:

• “Proletariatın dahi rəhbəri” “Kapitalizm və “parlament” adlı məqaləsində Maklakovun Dumanın işini buraxıb Tağıyevin verdiyi “qonorarı yemək üçün” Bakıya gəlməsini tənqid edir.

“Proletariatın dahi rəhbəri” ­– kinayə ilə işlənmiş ifadə;

“Kapitalizm və “parlament” – Leninin məqaləsi (“parlament” sözü kinayə ilə işləndiyindən dırnaqda verilib). Mətn daxilində məqalənin adı dırnaqda verilib və “parlament” sözünün sonunda iki dırnaqdan biri ixtisar olunub.

“Qonorarı yemək üçün” – məqalədən sitat.

Mənbə:

İsmayılov R. Düzgün yazaq. Orfoqrafiya, Punktuasiya, Qrammatika. Bakı: Altun kitab, 2022. –128 səh.