Ümumi prinsip

Mürəkkəb cümlənin komponentləri arasında, əsasən, vergül işarəsindən istifadə olunur.

Mürəkkəb cümlə komponentləri arasında iki nöqtə, tire işarələrindən daha çox aydınlaşdırma əlaqəli mürəkkəb cümlələrdə istifadə olunur. Belə cümlələrdə tərkib hissələrindən biri ümumilik bildirir, ikincisi isə onu aydınlaşdırır, izah edir. Bu halda komponentlər arasında qoşa nöqtə, bəzən tire qoyulur.

İkinci cümlə birincidəki fikri dəqiqləşdirir, konkretləşdirir:

• İndi dostumun başı öz sevimli məşğuliyyətinə qarışmışdı – skripka çalırdı.

Cümlələrdən biri digərindəki bənzətməni açıqlayır, dəqiqləşdirir:

• Həyat dağ cığırlarına bənzəyir: yoxuşlar və enişlər bir-birini əvəz edir.
• Ağıl qızıldan da qiymətlidir – onu xərcləyib qurtarmaq mümkün deyil.
• Həyat velosiped sürmək kimidir: müvazinətini saxlamaq istəyirsənsə, daim hərəkətdə olmalısan. (Eynşteyn)
• Restoranda hamı gözünü bizə zilləmişdi – elə bil qəfəsə salınmış vəhşi heyvanıq.

Bir çox hallarda ikinci komponent birincidəki hər hansı sözün mənasını açıqlayır:

• Hammurapi qanunlarının bir çoxu ədalətli idi: bu qanunlar qəsdən adamöldürmə ilə ehtiyatsızlıqdan adamöldürməni fərqləndirirdi.
• Bu natürmort incəsənət tarixində ən bahalı əsərlərdən biridir: o, hərracda 26 milyon dollara satılmışdır.
• Pifaqorçuların fəlsəfəsində ədədlər xüsusi məna kəsb edirdi; hər ədədin arxasında müəyyən anlayış dayanırdı.
• Ramilin adəti idi – yatmazdan öncə kitab oxuyurdu.

Bir sıra hallarda birinci cümlə müəllif nitqi, ikinci cümlə vasitəli nitq kimi təqdim olunur:

• Napoleon Bonapartın əmri belə idi: fransızlar türklər və ingilislərlə döyüşə girməli idilər.
• Beləcə, qərar qəbul olundu: Çarli yeni filmdə diktator rolunu oynayacaq!

Bəzən belə cümlələrin komponentləri arasında ki bağlayıcısından da istifadə etmək olur:

• Sual oluna bilər: təhsilin inkişafına mane olan nədir?
• Sual oluna bilər ki, təhsilin inkişafına mane olan nədir?
• Çox keçmədən cəbhədən şad xəbər gəldi: igid əsgərlərimiz Füzuli şəhərini düşməndən azad etmişlər!
• Çox keçmədən cəbhədən şad xəbər gəldi ki, igid əsgərlərimiz Füzuli şəhərini düşməndən azad etmişlər!

Bəzi hallarda aydınlaşdırma əlaqəli cümlənin komponentləri arasında yəni bağlayıcısından istifadə edilir. Belə olduqda bağlayıcıdan əvvəl vergül və ya nöqtəli vergül qoyulur:

• İnsan həyatda hər şeyə nail ola bilər, yəni onun üçün keçilməyən sədd yoxdur.
• Məsələ elə də çətin deyil; yəni problem, güman ki, tezliklə həll olunacaq.

Qoşa nöqtə, yoxsa nöqtəli vergül?

Bəzi cümlələrdə komponentlər arasındakı əlaqə aydınlaşdırmaya bənzəsə də, ikinci komponent birincidəki fikri konkretləşdirmir, sadəcə, möhkəmləndirir, davam etdirir, genişləndirir. Belə cümlələrin komponentləri arasında çox zaman nöqtəli vergül qoyulur:

• Bağayarpağının 200-dən çox növü məlumdur; bir çox növləri adi alaq otudur.

Müqayisə et:

• İlbizlər əzələlərin yığılıb-açılması ilə hərəkət edir; orta hərəkət sürəti dəqiqədə 5-6 sm-dir.
• İlbizlər çox yavaş hərəkət edir: orta hərəkət sürəti dəqiqədə 5-6 sm-dir.

Birinci cümlədə ikinci komponent fikri davam etdirir, genişləndirir, ikincidə isə konkretləşdirir, “yavaş” sözünü açıqlayır.

Bir çox mənbələrdə deyilir ki, mürəkkəb cümlənin ikinci komponenti vergüllə müşayiət olunan sintaktik konstruksiyadan ibarət olduqda komponentlər arasında nöqtəli vergül qoyulur. Lakin yazı praktikası göstərir ki, mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri arasında durğu işarələri bu cür formal cəhətlərdən deyil, komponentlər arasındakı məna əlaqəsindən asılı olur:

• Belə daşlardan kəsici alət kimi istifadə edirdilər: heyvanların dərisini soyur, ağac budaqlarını kəsirdilər.
• Həyatı şərəflə yaşamaq lazımdır; o, insana bir dəfə verilir.

Belə bir fikir də var ki, tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrinin birində sadalanan cümlələr olduqda daha geniş fasilə olan (? – R.İ.) tərkib hissələri arasında nöqtəli vergül qoyulur:

• Kənd sanki minillik yuxuya getmişdi; evlərdə işıq yanmır, bacalardan tüstü çıxmır, həyətlərdən hənirti gəlmirdi.

Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, yazıda qoşa nöqtənin semantik funksiyalarından biri də ümumiləşdirici söz və ya fikirlə sadalanan komponentlər arasında əlaqə yaratmaqdır. Müqayisə:

Ümumiləşdirici sözlə həmcins cümlə üzvləri arasında:

• Bir çox alimlərin adları: Vatt, Amper, Nyuton, Rentgen ölçü vahidləri və termin kimi işlədilir.

Ümumi fikir bildirən cümlə ilə həmin fikri açıqlayan komponentlər arasında:

• XV yüzillik Avropa üçün olduqca pis başlamışdı: aclıq hər tərəfi çənginə almış, yoluxucu xəstəliklər, xüsusilə qara vəba bu qitəni ağır sınaq qarşısında qoymuşdu. 

Bu baxımdan mürəkkəb cümlə komponentləri arasında nöqtəli vergülün işlənmə məqamları qeyri-müəyyənliyi ilə seçilir. Bir çox hallarda onu asanlıqla nöqtə və ya vergüllə də əvəz etmək olur:

• Heç nə xeyirxahlıqla müqayisə edilə bilməz; insan yaxşılığı ilə yadda qalır.
• Heç nə xeyirxahlıqla müqayisə edilə bilməz. İnsan yaxşılığı ilə yadda qalır.
• Heç nə xeyirxahlıqla müqayisə edilə bilməz, insan yaxşılığı ilə yadda qalır.

Mənbə:

İsmayılov R. Düzgün yazaq. Orfoqrafiya, Punktuasiya, Qrammatika. Bakı: Altun kitab, 2022. –128 səh.