Ümumi prinsip

Bağlayıcılardan əvvəl və ya sonra vergülün işlənməsi ilə bağlı qaydalara bir çox elmi mənbələrdə və tədris vəsaitlərində rast gəlmək olar. Bu mənbələrdə az qala hər bir bağlayıcı ilə əlaqədar vergülün yeri göstərilir. Əslində isə...

Vergül üçün bağlayıcının heç bir əhəmiyyəti yoxdur; onun (vergülün) yeri həmcins cümlə üzvlərinin və mürəkkəb cümlə komponentlərinin sərhədidir. Sadəcə, bağlayıcıların əksəriyyəti həmin “sərhəddə” işlənir, ona görə də vergüllə qonşuluq edir.

Yaxşılıq hər şeyi məğlub edir, lakin özü heç vaxt məğlub olmur cümləsində vergül ona görə qoyulmur ki, “lakin” bağlayıcısından əvvəl vergül qoymaq lazımdır. Ona görə qoyulur ki, həmin yer iki cümlənin sərhədinə təsadüf edir. Bu cümlədə lakin bağlayıcısını onun qrammatik sinonimi ilə əvəz edək: Yaxşılıq hər şeyi məğlub edir, özü isə heç vaxt məğlub olmur. Göründüyü kimi, eyni funksiya daşıyan bağlayıcı sərhəddə olmadığına görə ondan bilavasitə əvvəl və ya sonra vergül qoyulmur. Vergülün yeri isə dəyişmir: yenə də komponentlərin sərhədindədir.

Əslində, bu istisnasız qaydanı izah etməklə bağlayıcı və vergül məsələsinə nöqtə qoymaq olardı. Lakin burada başqa bir məqam ortaya çıxır: vergül sərhədi göstərir, “sərhədçi” bağlayıcı isə sərhədin ya bu, ya da o tərəfində olmalıdır. Bəs o hansı tərəfdədir: əvvəlki komponentin sonunda, yoxsa növbəti komponentin əvvəlində? İlk növbədə bunu müəyyən etmək lazımdır. Əgər bağlayıcı 1-ci komponentin sonundadırsa, deməli, ondan sonra sərhəd yerləşir, yəni vergül qoyulur. Yox, əgər növbəti komponentin əvvəlindədirsə, deməli, vergül ondan əvvəl qoyulmalıdır.

Mürəkkəb cümlələrdə bağlayıcıların əksəriyyəti növbəti komponentin əvvəlində işlənir. Bu bağlayıcılardan əvvəl vergül qoyulur. Yalnız “ki” bağlayıcısı əvvəlki komponentin sonunda işlənir. Bu halda həmin bağlayıcıdan sonra vergül qoyulur. Bundan başqa, komponent daxilində işlənən bağlayıcılar da var ki, onlar vergüllə qonşuluq etmir

Göründüyü kimi, dil qaydalarında tez-tez “adətən”, “əksər”, “əsasən”, “bəzən” kimi sözlərdən istifadə etmək lazım gəlir. Bu isə onu göstərir ki, qaydalar istisnasız keçinmir. Daim əlavə şərhlərə ehtiyac qalır.

Bir çox bağlayıcılardan əvvəl vergül qoyulur

Cümlədə növbəti komponentin əvvəlində işlənən bağlayıcılardan əvvəl vergül qoyulur: amma, ancaq, lakin, fəqət, çünki, ona görə ki, ona görə də, odur ki, buna görə də, o cümlədən, eləcə də, həmçinin, habelə və s.

• Ən yaxşı dostum güzgüdür, çünki mən ağlayanda o heç vaxt gülmür. (Çarli Çaplin)
• Təbriz İpək yolunun üstündə yerləşirdi, ona görə də burada karvan­saraların sayı çox idi.
• Həyat dalğalı dənizə bənzəyir, yəni batmaq ehtimalı həmişə var.
• Şagirdlərimiz hər il müxtəlif fənlər, o cümlədən riyaziyyat və kimya üzrə olimpiadalara qatılırlar.

Ki bağlayıcısı

Ki bağlayıcısı mürəkkəb cümlənin 1-ci komponentinin sonunda işləndikdə ondan sonra vergül qoyulur:

• Düşmən bilməlidir ki, qisas qiyamətə qalmaz.
• Həyatda elə yaxşılıqlar olur ki, əvəzində “sağ ol” demək azdır.

Qeyd 1: Ki bağlayıcısı feili bağlamadan sonra da işlənə bilər. Bu halda bağlayıcı funksiyasını saxlasa da, ondan sonra vergül qoyulmur, çünki cümlə komponentləri arasında işlənmir:

• Mən biləndə ki Ramil də ora gələcək, cəld həmin yerdən uzaqlaşdım.
• Mən deyəndə ki o çox istedadlıdır, heç kim inanmırdı.

Qeyd 2: Ki bağlayıcısını ki ədatından fərqləndirmək lazımdır. Bu ədatdan sonra vergül qoyulmur:

• Mən ki gözəl deyildim.
• Sən ki bu işi bacarmırdın, niyə girişirdin?

Belə bir fikir var ki, cümlədə ədatı ixtisar etmək olar; bu halda, sadəcə, cümlənin ekspressivliyi azalır. Lakin bu fikir heç də həmişə özünü doğrultmur. Ki ədatı bəzi hallarda qrammatik konstruksiyanın tərkib hissəsi kimi çıxış edir:

• Söz yox, o kəsin ki bu əhvalatdan xəbəri yoxdur, mənim sözümə inanmayacaq. (C.Məmmədquluzadə)

Qeyd 3: Ki ədatı cümlə komponentlərinin sərhədinə təsadüf edərsə, ondan sonra vergül qoyulur:

• Gəlib çıxır ki, gedək evimizə-eşiyimizə!
• Təkcə mən günahkar deyiləm ki, hamının bu işdə günahı var.

Diqqət: ona görə ki, odur ki, madam ki, elə ki, bir halda ki, nə zaman ki, onda ki, o yerdə ki, nə qədər ki və s. bağlayıcılarından və bağlayıcı sözlərindən sonra vergül qoyulmur:

• Nə qədər ki bizdən qorxurlar, qoy istədikləri qədər nifrət etsinlər. (Sezar)

Müqayisə et: “o zaman ki” bağlayıcı sözü və “o zaman” + “ki” bağlayıcısı:

• Hüquq sistemi o zaman mükəmməl olacaq ki, günahsızı şərdən müdafiə edəcək.
• O zaman ki hüquq sistemi mükəmməl olacaq, onda günahsızı şərdən müdafiə edəcək.

Müqayisə et: “ona görə ki” bağlayıcısı və “ona görə” + “ki” bağlayıcısı:

• Tənbəllikdən qorx, ona görə ki o bütün eyiblərin ən pisidir.
• Ramil bu gün ona görə sevinirdi ki, zəhməti hədər getməyib.

Qeyd 5: Elə məqamlar da var ki, qrammatik parametrdən çox intonasiyaya diqqət yetirmək lazım gəlir:

• “Uşaq ki uşaq!” – ata ürəyində dedi.

Bir sözlə, ki-nin bağlayıcı, bağlayıcı sözün tərkib hissəsi, yoxsa ədat olması ilə bağlı çox baş sındırmağa dəyməz; əgər bu söz mürəkkəb cümlə komponentlərinin sərhədində işlənirsə, ondan sonra vergül qoyulur.

Cümlə komponenti daxilində işlənən bağlayıcılar

Mürəkkəb cümlənin komponentləri arasında deyil, komponent daxilində işlənən bağlayıcılar da var: əgər (ki), madam (ki), hərgah, indi ki, bir halda ki, isə və s. Bu bağlayıcılardan bilavasitə əvvəl və ya sonra vergül qoyulmur:

• Əgər cisim sıxışdırdığı sudan ağırdırsa, o, suda batır.
• Madam ki hamı razıdır, sabahdan layihənin icrasına başlayaq.
• Ay Hacı, bir halda ki gecə qoyunları aparmısan, onda zəhmət çək, adam göndər, nişana gələn o biri şeyləri də aparsın. (İ.Əfəndiyev)

Qeyd: İsə istisna olmaqla bu bağlayıcılar, əsasən, 1-ci komponentin əvvəlində işlənir və növbəti komponentlə əlaqə yaratmağa xidmət edir. Lakin bəzi mürəkkəb cümlələrdə bu komponentlərdən əvvəl də cümlə işlənə bilər. Bu halda bağlayıcıdan əvvəl vergül qoyulur:

• Mən bilirdim ki, əgər Murad iştirak etməsə, komandamız uduzacaq.

Bu cümlədə vergül əgər bağlayıcısına görə yox, komponentlərin sərhədinə təsadüf etdiyinə görə qoyulub.

Qoşa işlənən bağlayıcılar (nə ... nə də, gah ... gah da, ya ... ya da, həm ... həm də, istər ... istərsə də)

Bu cür bağlayıcıların birincisindən əvvəl və ya sonra vergül qoyulmur. Təkrar olunan sonrakı bağlayıcılardan əvvəl vergül qoyulur, çünki məhz onlar həmcins üzvlər və ya cümlə komponentləri arasında işlənir:

• Biz ya bu oyunda qalib gəlməliyik, ya da çempionluq titulu ilə vidalaşmalıyıq.
• Nə özü zəng edir, nə də ondan bir xəbər verən var.

Qeyd: Bəzi qoşa işlənən bağlayıcıların 1-ci komponenti cümlədə ixtisar oluna bilər:

• Buradan kəndimizə kimi üç, ya dörd kilometr olar.

Çox zaman birgə işlənən nəinki, hətta sözləri də cümlələrdə bağlayıcı funksiyası daşıyır. Bu zaman hətta bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulur, çünki bu söz həmcins üzvlərin və cümlə komponentlərinin arasında işlənir:

• Bu virus nəinki yaşlılardan, hətta cavanlardan da yan keçmədi.

Hətta, nəinki sözləri cümlədə tək də işlənir. Belə olduqda onlar daha çox ədat funksiyası daşıyır: özündən sonra gələn söz və ya cümlənin təsir gücünü artırır:

• Qardaşım hətta skripka da çalır.
• “Leyli və Məcnun” nəinki Azərbaycanda, bütün Şərq aləmində ilk opera idi.

Müqayisə et:

• “Leyli və Məcnun” yalnız Azərbaycanda deyil, bütün Şərq aləmində ilk operadır.

Beləliklə, ümumi prinsip – cümlə komponentləri arasında vergülün işlənməsi bütün hallarda dəyişməz olaraq qalır:

• İnsanı birinci yerdən ikinciyə itələyib salmaq daha çətindir, nəinki ikinci yerdən axırıncıya.
• Səfa fikrindən çıxmır, hətta gecələr yuxusuna da girir. (İsi Məlikzadə)

Təkrar olunan da, də bağlayıcısı həmcins üzvlər arasında işlənərkən bu bağlayıcılardan sonra (sonuncudan başqa) vergül qoyulur:

• Kənddə uşaq da, böyük də, qadın da, kişi də bu xəbərə çox sevinirdi.
• Şiddətli külək ağacları da, kolları da əymişdi.

Mürəkkəb cümlənin komponentlərini bağlayarkən bu bağlayıcılardan bilavasitə əvvəl və ya sonra vergül qoyulmur:

• Yağış da yağırdı, külək də əsirdi.

Məsələn bağlayıcısı

Məsələn bağlayıcısı ümumiləşdirici sözlə həmcins üzvlər arasında işləndikdə ondan əvvəl vergül, sonra iki nöqtə qoyulur:

• Bəzi sadə feillər, məsələn: “at”, “qaz”, “yağ” başqa sözlərlə omonimlik təşkil edir.

Həmcins üzvlər cümlənin sonunda da gələ bilər; bu halda da “məsələn” bağlayıcısından sonra iki nöqtə qoyulur, lakin ondan əvvəl nöqtəli vergül də qoyula bilər.

• Bəzi sadə feillər başqa sözlərlə omonimlik təşkil edir; məsələn: “at”, “qaz”, “yağ”.

Mürəkkəb cümlənin komponentləri arasında işləndikdə bu bağlayıcıdan əvvəl vergül və ya nöqtəli vergül, sonra isə vergül qoyulur:

• Bəzi sadə feillər başqa sözlərlə omonimlik təşkil edir; məsələn, “at”, “qaz”, “yağ” həm feil, həm də isim kimi işlənə bilər.

“Məsələn” sözü ilə cümlə də başlaya bilər. Bu halda ondan sonra vergül qoyulur:

• Onlar hər yay Azərbaycanın bir rayonuna səyahət edirlər. Məsələn, keçən yay Qubaya getmişdilər.

“Məsələn” sözü cümlədə ara söz funksiyasını da yerinə yetirə bilər. Bu halda da vergüllə digər sözlərdən ayrılır:

• Orfoqrafiya lüğətində “ağırtəbiətli”, “yüngülxasiyyətli” sözləri var, amma, məsələn, “dəmirbiləkli” yoxdur.

Belə ki bağlayıcısı

Yazıda bəzən belə ki bağlayıcısından sonra vergül qoyulur. Bu bağlayıcıdan əvvəl vergülün işlənməsi məntiqə uyğundur, çünki həmin bağlayıcı ilə cümlənin ikinci komponenti başlayır. Lakin ondan sonra vergülün zəruriliyi şübhə doğurur. Axı ona görə ki, odur ki bağlayıcılarından sonra vergül qoymuruq. Bu bağlayıcı ilə eyni funksiya (aydınlaşdırma funksiyası) daşıyan yəni, xüsusilə bağlayıcılarından sonra da vergül qoyulmur.

• Pifaqorçuların fəlsəfəsində ədədlər xüsusi məna kəsb edirdi, belə ki hər ədədin arxasında müəyyən anlayış dayanırdı.

Və, və ya, və yaxud

Və bağlayıcısı cümlədəki funksiyasına görə vergülü əvəz edir. Buna görə də cümlə üzvləri və cümlənin komponentləri arasında işlənsə də, bu bağlayıcıdan əvvəl və ya sonra vergül qoyulmur:

• Aprelin sonlarında dağlarda qar əriməyə başladı, çaylarda suyun səviyyəsi qalxdı.
• Aprelin sonlarında dağlarda qar əriməyə başladı və çaylarda suyun səviyyəsi qalxdı.

Və ya, yaxud bağlayıcılarından istifadə edəndə də vergülə ehtiyac olmur:

• Bu cümlənin tərkib hissələri vergül və ya “və” bağlayıcısı ilə bağlana bilər.

İnversiya və vergül

Cümlədə söz sırası pozulduqda bağlayıcıların da yeri dəyişə bilər.

1. Komponentlərin sərhədində işlənən bağlayıcı komponent daxilinə “sürüşə” bilər:

• Onunçün öyrətdim ki əlimi bu sənətə,

     Bir gün sənə əl açıb düşməyim xəcalətə. (N.Gəncəvi)

     (Onunçün əlimi bu sənətə öyrətdim ki, ...)

2. Adətən komponent daxilində işlənən bağlayıcı sərhəddə yer ala bilər:

• Sən də əldən düşüb yorulsan əgər,

     Sənin də yükünü bütün el çəkər. (N.Gəncəvi)

     (Əgər sən də əldən düşüb yorulsan, ...)

Nəticə: Göründüyü kimi, vergül bağlayıcıdan asılı olmayaraq, öz prinsipini pozmur: cümlənin həmcins üzvləri və komponentləri arasında işlənir. Bəzi bağlayıcılar istisna təşkil edir:

1. Və, və ya, (və) yaxud bağlayıcıları vergülsüz işlənir.

2. Məsələn, belə ki bağlayıcılarından sonra vergül qoyulur.

Mənbə:

İsmayılov R. Düzgün yazaq. Orfoqrafiya, Punktuasiya, Qrammatika. Bakı: Altun kitab, 2022. –128 səh.